My Authors
Read all threads
Buğday Dosyası:
Ülkemiz çok çeşitli biyolojik zenginlikleri barındıran özel bir coğrafyada yer alır. Bu zenginliklerden biri de buğdaydır. Buğday, ekonomik öneminin yanı sıra toplumsal, kültürel, tarihi, hatta arkeolojik bir değer taşır. Aslında buğdayın topraklarımızdaki Image
macerası tahmin edilemeyecek kadar eskidir.
Tarih boyunca birçok uygarlıkla bütünleşen ve gelişen buğday, insanın yaşam biçimini derinden etkilemiştir. Buğdayın insanla ortak hikâyesi bundan
yaklaşık 10 bin yıl önce ‘Bereketli Hilal’ diye adlandırılan ve bugünkü İran, Irak,
Türkiye, Suriye, Lübnan, İsrail ve Filistin’i kapsayan bölgede başladı. Doğa bu coğrafyaya, insanlığın devamlılığını sağlayacak gerekli besin maddeleri konusunda oldukça cömert davranmıştır. Başta buğday ve arpa olmak üzere pek çok tahılın yabani atası, bu bölgenin doğal bitki
türleridir. O zamanın koşullarında, küçük ama elde edilmesi kolay ve besleyici değeri yüksek buğday ve arpa tanelerini fark edip bunları günlük beslenmesine
katması, insanoğlunu bir yol ayrımına getirdi. Önceleri doğadan toplanan yabani buğday, zamanla ekilip biçilmeye başlandı.
Bu durum, insanların
binlerce yıl sürdürdüğü göçebe avcı-toplayıcı yaşam biçiminden yerleşik-üretici yaşam biçimine geçmesini sağladı. İnsan, bu iki farklı yaşam biçimini uzun yıllar beraber götürmeye çalışsa da, günümüzden yaklaşık 10 bin yıl önce ilk yerleşik-üretici yaşam
tarzına geçmeye başladı. Buğday, kuşaklar boyunca ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda insan
yaşamını; insan da buğdayın evrimini etkiledi. Önceleri, Yabani Siyez (Triticum boeticum) ve Yabani Gernik (T. dicoccoides) doğadan toplanırken sonradan bu iki yabani tür, doğal seçilimle
insanların ekimini yaptığı Siyez
(T. monococcum) ve Gernik’in (T. dicoccon) ilkel formlarına evrimleşti. İlkel formların, yabanilere göre daha iri taneli ve kavuzlu olması ve başaklarının kırılgan olmaması nedeniyle insanlar da bu formlara yöneldi. Bu iki ilkel formun öncelikli
geliştirilmesi, diğer bir ifadeyle yabani hayattan kültürel
hayata geçiş Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde (Gaziantep-Şanlıurfa-Diyarbakır üçgeninde) gerçekleşti. Bölgedeki volkanik bazalt taşları arasında geçmişiyle
birlikte tüm tarihi değerlerini bugüne yansıtan Siyez, Gernik ve
diğer yabani buğday türlerinin her birinde ayrı bir hikâye gizlidir. Buğday, ‘Bereketli Hilal’in insanlığa en büyük armağanıdır. Image
Ülkemizde mevcut yerel ekmeklik ve makarnalık buğdayların botanik varyete
ve özellikleri bölgelere göre aşağıdaki gibidir:
1. Orta ve Doğu Anadolu Bölgeleri: Bu bölgelerde makarnalıkların yüzde 95’ini Hordeiforme varyetesi (T. durum Desf. v. hordeiforme Körn.) oluşturur. Image
Kırmızı kılçıklı, kırmızı kavuz renkli, çıplak kavuzlu ve beyaz tanelidir. Niğde ve Konya’da Şahman; Yozgat, Çankırı ve Çorum’da Kunduru; Kırşehir, Amasya ve Tokat’ta Üveyik denir. Uzun boylu ve yatan, alternatif yetişme tabiatlı (ne
yazlık ne kışlık tip, ikisinin arasında),
sürmeye dayanıklı, kışa orta
düzeyde ancak kuraklığa daha dayanıklıdır. Tanede dönme yüksek miktarda görülür. Ekmeklik varyeteler:
i) T. aestivum L. ssp. vulgare Vill. v. delfi i Körn. (kırmızı kavuzlu, kılçıksız, tüylü kavuzlu, beyaz taneli): Yerel çeşit, Köse adıyla bilinir.
Kayseri ve Sivas civarında Zerun, Zeron veya Zerin; Erzurum’da Kırik; Gümüşhane’de Conkesme ve Ankara yöresinde ise Polatlı Kösesi diye bilinir. Kışa, kuraklığa, pas ve sürme hastalıklarına karşı dayanıklıdır. Un verimi yüksek ve özü kuvvetlidir, paçallarda un kalitesini
düzeltici olarak kullanılır.
ii) T. aestivum L.ssp. vulgare Vill. v. erythroleucon Körn. (kırmızı kavuzlu vekılçıklı, çıplak ve beyaz taneli): Bu varyete içinde, Kışlık veya Germir denilen iki çeşit yer alır. Tane kalitesi yüksek; kışa, kurağa, pas, sürme
hastlklarına dayanıklı.
iii) T. aestivum L.ssp. vulgare Vill. v. graecum Körn. (beyaz kılçıklı, çıplak kavuzlu, çıplak beyaz taneli): Bu varyete içinde yer alan ve Asıl Germir diye adlandırılan çeşit, Konya ve batı geçitte yetiştirilir. Akevli veya Ak
Buğday adıyla da bilinir. Sürme ve pas hastalıkların
karşı dirençli, ancak kışa ve kurağa pek dayanıklı değildir. Tane dökmesi fazladır.
iv) T. aestivum L.ssp. vulgare Vill. v. erythroleucon Körn. (kırmızı kavuzlu,kılçıklı, çıplak ve beyaz taneli): Bu varyete içinde yer alan en önemli yerel çeşit doğu geçit bölgesinde
yetiştirilen Sünter buğdayıdır. Ekmeklik kalitesi çok yüksektir.
v) T. aestivum L.ssp. vulgare Vill. v. ferrugineum Körn. (kırmızı kavuzlu ve kılçıklı, çıplak kavuzlu ve kırmızı taneli): Bu varyete içinde Doğu Anadolu’da Kızılca, Kızılca Sünter ve Kırmızı Yazlık gibi adlar verlen
yerel çeşitler yer alır.
vi) T.aestivum L.ssp.compactum Host.v. rubriceps (tüylü kavuzlu, kırmızı kavuzlu, kılçıklı ve beyaz taneli): Bu varyete içinde yer alan Topbaş buğdayları, Orta Anadolu ve geçit bölgelerindeki üretimin yüzde 80’ini oluşturur. Bu çeşide Orta Anadolu’da
Sivas buğdayı, Sivas’ta Kamçı buğdayı ve bazı yerlerde de Kızıl Topbaş denir. Kışa ve kuraklığa çok
dayanıklı, verimi düşük, gübreye tepkisi az, yatmaya dayanıklı, tane dökmesi nispeten azdır.
2. Güneydoğu Anadolu Bölgesi: Bölge daha çok makarnalık buğday yetiştirmeye (kısa ve
kurak tane dolum dönemi, camsı makarnalık tane
gelişimine) uygundur. Bölgede, 1946 yılında yüzde 67 ve 1954’de yüzde 61 oranında makarnalık buğday yetiştirilmiştir.
En önemli botanik varyeteler:
i) T. durum Desf. ssp. duro-compactum Flask. v. pseudo-hordeiforme Flaks. (kırmızı
kavuzlu, kılçıklı, çıplak beyaz taneli): Bu varyete içinde tanımlanan en önemli yerel çeşit Diyarbakır yöresinde yetişen Sorgül’dür. Üstün tane kalitesine sahiptir ve kehribar renklidir. Uzun boylu ve yatan, kısa, iri ve sık
başaklıdır.Yaprak hastalıklarına karşı direnci ve genel
verimi sınırlıdır.Bu gruba giren ikinci önemli çeşit ise Gaziantep ve Şanlıurfa civarında yaygın olarak yetiştirilen Havrani (Haran) buğdayıdır.Bu çeşit de uzun boylu olup yatmaya yatkındır; tane camsılığı Sorgül’e göre daha yüksektir. Verimi sınırlıdır; uyum yeteneği yüksektir;
soğuk, sıcak ve kuraklığa dayanıklıdır.
ii) T. durum Desf. ssp. duro-compactum Flask. v. recognitum Perc. (beyaz kavuz, kılçıklı ve çıplak beyaz tane): Bu varyete içinde yer alan çeşitlerden en önemlileri Beyaziye ve Şemsati buğdaylarıdır. Başak sık başakçıklı ve beyazdır.
Kalın başaklı, beyaz taneli, uzun boylu ve yatan bir çeşittir.
3. Trakya ve Marmara Bölgesi: Bölge, 1950’li yıllarda Türkiye’nin kaliteli makarnalık buğday alanıyken günümüzde üretim büyük ölçüde ekmeklik
buğdaya dönüşmüştür.
En önemli botanik varyeteler:
i) T. durum Desf. v. leucurum Al. (beyaz kavuzlu, kılçıklı ve çıplak beyaz taneli): En önemli çeşit Akbaşak adıyla bilinir. Bu çeşide Kırklareli ve Edirne’de Koca Buğday adı verilir. Siyah, çıplak kavuzlu ve sarı tanelidir.
ii) T. durum Desf. ssp. duro-compactum Flask. v. recognitum Perc. (beyaz kavuzlu, kılçıklı ve çıplak beyaz taneli): Bölgede Tunus veya Akbaşak adıyla bilinir; 1950’li yıllarda üretimi yapılan çeşitlerin yüzde 50’si bu
varyeteye aittir.
4. Karadeniz Bölgesi: Bölgede yer alan dört
botanik varyeteye ait ekmeklik ve makarnalık çeşitler 1950’li yıllarda yarı yarıya yetiştirilmiştir.
i) T. durum Desf., v. hordeiforme Körn (kırmızı kılçıklı, çıplak kırmızı kavuzlu ve beyaz taneli): Bu varyeteye ait makarnalık çeşitler Sarıbaş ve Kocadarı buğdaylarıdır.
ii) T. durum Desf. v. leucurum Al. (beyaz kavuzlu, kılçıklı ve beyaz çıplak taneli): Bu varyeteye ait en önemli makarnalık çeşitler Akbaşak ve Diş Buğdayı’dır.
iii) T. aestivum L. ssp. vulgare Vill.: Bu varyeteye ait bilinen yerel bir çeşit yoktur.
iv) T. aestivum L. ssp. vulgare
Vill. v. delfi i Körn. (tüylü ve kırmızı kavuzlu,
kılçıksız, beyaz taneli): Bu varyeteye ait en önemli ekmeklik çeşitler
Bindane ve Köse (Kılçıksız) buğdaylarıdır.
5. Ege Bölgesi: Bölgede, 1950’li yıllarda ülke üretiminin yüzde 10’nu karşılayan, yarı yarıya yerel makarnalık ve
ekmeklik çeşitler ekiliyordu.
i) T. durum Desf. v. leucurum Al. varyetesi içinde yer alan makarnalık çeşit Akbaşak, Akpüsen veya Çam Buğdayı adıyla bilinir.
ii) T. aestivum L. ssp. vulgare Vill. v. erythroleucon Körn (kırmızı kavuzlu ve kılçıklı, çıplak beyaz taneli): Bu varyete
içinde yer alan ekmeklik çeşit Bindane buğdayıdır.
iii) T. aestivum L. ssp. vulgare Vill. v. albidum (beyaz kavuzlu, kılçıksız ve çıplak beyaz taneli): En önemli ekmeklik çeşit Akova buğdayıdır.
6. Akdeniz Bölgesi: Bölgede 1950’li yıllarda ülke üretiminin yüzde 13,5‘ini karşılayan, yarı yarıya kırmızı ve beyaz taneli makarnalık buğdaylar yetiştiriliyordu. Meksika buğdaylarının bölgeye girmesiyle beyaz taneli makarnalıklar, yerini yüksek verimli beyaz taneli ekmekliklere
bıraktı ve ekmeklik buğday üretim oranı
yüzde 36’ya yükseldi. Bölgenin başlıca makarnalık buğday varyetelerinden T. durum Desf. v. affi ne Körn (beyaz kavuzlu, çıplak kavuzlu, kılçıksız ve kırmızı
taneli) içinde yer alan çeşitler Yerli, Kıbrıs Buğdayı ve Amik adlarıyla bilinir.
Bu çeşitler beyaz renkli, beyaz başaklı ve beyaz tanelidir. Akdeniz Bölgesi’nde 1950’lerde az da olsa kırmızı, çıplak başaklı, beyaz taneli Havrani makarnalık topbaş buğdayı da yetiştirilmiştir; ancak kayda değer yerel ekmeklik buğday çeşidi bulunmaz.
Türkiye’de Buğday Çeşitleri Islah Çalışmaları:
Buğdaydan daha fazla yararlanabilmek amacıyla tüm dünyada bilim insanlarının buğday genomu üzerindeki ayrıntılı araştırmaları yıllardır devam ediyor. Dünya nüfusunun artmasına paralel büyüyen talep karşısında yalnızca buğday
konusunda değil, bütün tarımsal ürünler için bu tür araştırmalar ve ıslah çalışmaları gereklidir. Buğday gibi, insanın her gün sabahtan akşama kadar çok farklı şekillerde yararlandığı bir temel ürün için ıslah çalışmaları
ve geliştirilen modern çeşitler önemlidir. Türkiye’deki
ıslah çalışmalarında, tarımsal araştırma enstitüleri ve bu kurumlar tarafından yürütülen projelerin çok önemli katkıları olmuştur. Image
Türkiye’de buğday üretiminde verimi ve kaliteyi artırmak ve bunları sınırlayan kuraklık, soğuk-sıcak stresi, kışa dayanıklılık, yatma, mikro element noksanlığı,yetiştirme teknikleri, hastalık ve zararlılar gibi etmenlere karşı dayanıklı çeşitler geliştirmek amacıyla ıslah
çalışmaları cumhuriyetin ilanından hemen sonra
başladı. Tamamen geleneksel alışkanlıklarla yapılan tarımda verimlilik, 1920’lerin başında bilgi ve ekipman eksikliği, uygulama hataları ve doğrudan iklim şartlarına
bağlı olma gibi nedenlerle oldukça düşük düzeydeydi. Bu dönemde
üretimi yapılan ekmeklik buğdaylar Ak Buğday; makarnalıklar Sarı Buğday adıyla anılıyordu.
Çeşit, çeşit safi yeti ve tohumluk gibi kavramlar bilinmiyor, üreticiler hasat ettikleri ürünün bir kısmını saklayarak ertesi yıl tohumluk olarak kullanıyordu.
Islah çalışmalarında önce
elle serpme yerine, mibzerle kuru ekilen ve kış öncesi
ekildiği halde kıştan zarar görmeyen sert buğday çeşidi geliştirildi. Daha sonra da, mayıs yağışlarından faydalanacak şekilde yavaş gelişen ve ekin bambul böceği zararından önce tane dolduran ekmeklik buğday çeşidi geliştirdi
Türkiye ekonomisinde çok önemli yere sahip buğday ıslah çalışmaları, ilk defa 1925 yılı sonlarında Eskişehir Tohum Islah İstasyonu’nda başladı.
İlk yıllarda bölgeden toplanan köy çeşitleri üzerinde yapılan seçilim ve uyum çalışmalarıyla öncelikle ekmeklik ve
makarnalık çeşit ihtiyacının karşılanması hedefl endi. Eskişehir, Konya ve Sivas üçgeni içinden gelen yerel çeşitlerin Orta Anadolu’da çok daha iyi sonuç verdikleri görüldü. Türkiye’nin diğer bölgelerinden ve iklimi Türkiye’ye benzeyen ülkelerden getirilen çeşitler üzerinde
çalışmalar yapıldı. 1929 yılında kurulan Kuru Ziraat Deneme İstasyonu’nda yürütülen toprak işleme ve yabancı ot kontrolü deneme çalışmaları sonucunda ıslah amaçları
yeniden şekillendirildi. 1950’li yıllarda başlayan makineli tarım, nadaslı toprak işleme tekniklerinin
gelişmesi
ve gübre kullanımıyla ıslahta fakir şartlara uyumlu çeşitler geliştirmenin yanı sıra; gübreye tepkisi yüksek, sulu tarıma uygun çeşitlerin geliştirilmesine de hız verildi. Buğday kalitesini artırmak amacıyla, 1950’li yıllar için yeni ve hatta
bugün bile bazı laboratuvarlarda
olmayan farinograf, ekstensograf, maturograf,fermentograf ve un değirmeni gibi cihazlar alındı. Islah materyalleri Ankara Zirai Araştırma ve Yeşilköy Zirai Araştırma Enstitüsü tahıl laboratuvarında test edilmeye başlandı.Yatmayan, sağlam saplı ve verimli çeşitlerin ıslah edilmesi
amacıyla Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) kanalıyla yurda birçok çeşit getirildi. 1963 yılında “308 sayılı Tohumluk Kanunu” yürürlüğe girdi.
Ülkemizde buğday çeşitlerinin ıslah çalışmaları 1926’dan günümüze iki aşamada
değerlendirilebilir:
1926-1970: Yerel buğdaylardan seçilim, melezleme ve saf hatların karışımıyla geliştirilen çeşitler dönemi. Bu dönemde gübre, yabancı ot ilacı, tohumluk ve ekipman yoktu ve nadaslarda toprak işleme tekniği bilinmiyordu. Tabloda 1970 öncesi geliştirilen bazı makarnalık ve ekmeklik
buğday çeşitleri, tescil tarihleri ve tescil eden kurumlar (eski adlarıyla birlikte) bulunuyor. Image
1970 Sonrası: Yerel buğday çeşitlerinden yüksek verimli modern buğday çeşitlerine geçilen dönem. Bu dönemde tarımsal mekanizasyon, gübreleme,
ilaç vb. kullanılıyordu. Tabloda, 1970 sonrası geliştirilen ve döneme damgasını vuran bazı makarnalık ve ekmeklik modern buğday çeşitleri
(özelikleriyle birlikte), tescil tarihleri ve tescil eden kurumlar listeleniyor. ImageImage
Siyez Buğdayının Teknolojik ve Bazı Besinsel Özellikler Image
Ekmeklik ve Makarnalık Çeşitler ile Bazı Yerel Çeşitlerin Kalite Özellikleri ImageImageImage
Gentik kontrol altında olan ve spektrofotometrik ölçüm
ile belirlenen renk değerleri esas alınarak yapılan hiyerarşik
benzerlik analizine göre 7 alt gruba ayrılmıştır. Bu gruplardan 3. grup en büyük olmuş ve 16 popülasyon/çeşit bu gruba dahil olmuştur. En küçük grup ise 3
popülasyon/çeşit ile 6. Grup olmuştur. Grupların dağılımı aşağıda verilmiştir.1. Grup: Yekta1-2, Kırmızı buğdaylar, Çalıbasan,
Siyone, Tosunbey, Sarı ve Zencirci
2. Grup: Sivas111/33, Beyaz buğday, Akbuğday,
Akkunduz, Bovgi, Eser, Acer, Haciali, Karahan-99,
Karakılçık,
Köse, Sarı Bursa, Yayla
3. Grup: Aşurelik, Yerel Makarnalık, Ak702, Akbaşak,
Bayrak, Conkesen, Deve dişi, Gerek-79, Kara buğday,
Kirik, Müfitbey, Ruto, Tilki kuyruğu, Zerun, Zinebe
4. Grup: Arı buğdayı, Demir2000, Demir-2000, Kabak,
Lufibey, Sarı gıdak, Seval, Topbaş,
Yerli kırık,Yunan buğdayı
5. Grup: Bağcak, Çakırlı, Yazlık buğday
6. Grup: Akbaşak, Ank93/44, Bayraktar,Beyaz buğday, Haciali, İza buğdayı,Kavlıca,Kırmızı buğday, Kutluk,
Sarı buğday, Siyone, Sürek, Şengun
7. Grup: Çakmak-79, Ç-1252, Eminbey, Kenan bey,
Kızıltan, Mirza Bey, Şanlı Image
Bu akşamki yazımız burada sona eriyor. İlerleyen günlerde buğdayın dünyada gelişimi ve ülkemizin bu alandaki rolü ile ilgili bir yazı daha hazırlayacağız. Okuduğunuz için teşekkür ederiz.
Missing some Tweet in this thread? You can try to force a refresh.

Enjoying this thread?

Keep Current with Sağlıklı Tarım

Profile picture

Stay in touch and get notified when new unrolls are available from this author!

Read all threads

This Thread may be Removed Anytime!

Twitter may remove this content at anytime, convert it as a PDF, save and print for later use!

Try unrolling a thread yourself!

how to unroll video

1) Follow Thread Reader App on Twitter so you can easily mention us!

2) Go to a Twitter thread (series of Tweets by the same owner) and mention us with a keyword "unroll" @threadreaderapp unroll

You can practice here first or read more on our help page!

Follow Us on Twitter!

Did Thread Reader help you today?

Support us! We are indie developers!


This site is made by just two indie developers on a laptop doing marketing, support and development! Read more about the story.

Become a Premium Member ($3.00/month or $30.00/year) and get exclusive features!

Become Premium

Too expensive? Make a small donation by buying us coffee ($5) or help with server cost ($10)

Donate via Paypal Become our Patreon

Thank you for your support!