My Authors
Read all threads
Biraz da tarih felsefesi üzerine konuşalım. Kişilerin, fikirlerin, teknolojinin tarihin akışı üzerindeki etkisi nedir? Neden midirler, yoksa sonuç mu? Doğrudan ve birincil bir etkide mi bulunurlar, yoksa başka gelişim dinamiklerinin sonucu olarak mı ortaya çıkarlar?
Altyapı-üstyapı ilişkileri, Marxist toplum kuramının en önemli unsurlarından biridir. Bu kurama göre altyapıyı üretim ilişkileri ve üretici güçler arasındaki sınıf ilişkileri oluşturur. Fikirler, değerler, ahlaki normlar, tarihi figürler, teknoloji, vs üstyapıyı oluşturur.
Altyapı mı üstyapıyı belirler, yoksa üstyapı mı altyapıyı? 1960/70'lerin entelektüel dünyasında uzun uzadıya tartışılmış bir konuydu. Diyalektik materyalizme göre altyapının neden, üstyapının ise sonuç olduğu görüşü ağırlıktaydı, tersini savunanların idealist olduğu söyleniyordu.
Bu kuram Türkiye'ye nasıl uyarlanmalı idi? Türkiye'nin geri kalmışlığı ve çağdaşlaşma serüveni, Türkiye tarihi ve iktisadi düzeni, altyapı/üstyapı ilişkileri içinde nasıl yorumlanmalı idi? Doğan Avcıoğlu, Niyazi Berkes, İsmail Cem konuyla ilgili klasikleşmiş kitaplar yazdı.
Yaklaşık 50 sene sonra aynı noktadayız. Osmanlı'yı çöküşe götüren dinamikler nelerdi? Türkiye'nin çağdaşlaşma tarihinin satırbaşlarında hangi altyapı/üstyapı ilişkileri var? Sorun teknolojide geri kalma mı? Ulusçu, İslamcı, Batıcı "kurtuluş" reçetelerinin yetersizliği mi?
Deli padişahlar, miskin sadrazamlar mı? "Gerici ulema mı? Batı'ya karşı aşağılık kompleksi mi? Matbaanın gecikmesi, eğitim sisteminin "çağın gereklerine göre" uyarlanamaması mı? Doğu'nun otoriter ve teslimiyetçi kültürü mü? "İdealist" insan eksikliği mi? Girişimcilik yokluğu mu?
Yoksa, altyapıda, üretim ilişkilerinin ve üretici güçlerin tarihsel gelişim süreçlerini henüz tamamlamamış olması mı? Eğer sorun altyapıda ise, üretim ilişkileri ve üretici güçlerinin tarihi gelişimini sağlayacak olan nedir? Gelişmiş bir toplum nasıl ortaya çıkacak?
Niyazi Berkes külliyatında Osmanlı'nın çöküşü, deli padişahlar, miskin saray eliti, gerici ulema, teknolojik gerilik bağlamında ele alınmaz. Berkes'e göre Doğulu devlet yapısı, Batı'daki değişime cevap verememiş, bir Ortaçağ devleti olan Osmanlı kaçınılmaz çöküşe sürüklenmiştir.
Osmanlı'da değişim, bozulma demektir. Bu nedenle iki yüzyıla yakın bir zaman boyunca Osmanlı beyhude bir şekilde bu "bozulmayı" ıslah etmeye çalışmıştır. Bu nedenle bizim tarihimizin bir döneminde revizyon, gelişme ve devrim yoktur, sadece ıslahat vardır.
Batı'da altyapı ilişkileri büyük bir hızla değişir, yeni üretici güçler tarih sahnesine çıkarken, Osmanlı Ortaçağ'ın katı yapısını korumaya çalışmış, yeni ve devrimci sınıfların gelişimini engellemeye çalışmıştır. Ama bu çabalar, IV. Murat'ın terör döneminde bile başarılamamıştır
19. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı çökmüş, Batı'nın bir sömürgesine dönüşmüştür. Maliyesi Düyun-ı Umumiye kontrolünde, iç pazarı yabancı mallarının istilası altında, kapitülasyonlar ve sahip olmadığı kabotaj hakkı nedeniyle, Batı ile rekabet edemeyen, sömürgeleşen bir hasta adam.
Osmanlı'nın üstyapısı, bu altyapı üzerinde şekillendi. İmparatorluğun etnik ulusları, altyapı ilişkilerinin -kapitalizmin- görece daha gelişkin olduğu bölgelerde milliyetçilik akımları ile bağımsızlık talep ederken, Anadolu/Doğu Rumeli, Osmanlı despotluğunun etkisi ile gecikti.
Türk milliyetçiliği, tarih sahnesine diğerlerine göre çok daha geç bir zamanda ve bir "devleti kurtarma" reçetesi olarak çıktı. Bir devlet kurtarma reçetesi olduğu için, toplumla bağları zayıftı. Hamasete dayalı bir retorik dışında, devrimci bir dönüşüm potansiyeli içermiyordu.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Yaban'ında anlatılan öykü, Anadolu'nun, hem de Yunan işgaline en yakın bölgelerinde bile ulus fikrinin Anadolu köylüsünde olmadığını gösterir. Ulus fikrinin bile olgunlaşmadığı toplumda milliyetçiliğin de toplumsal tabanı doğal olarak zayıftır.
Atatürk'ün programında milliyetçilik, bir ulus devletin kurulabilmesi için olmazsa olmaz ilkeydi ve çağının da bir gereği idi. Ancak milliyetçilik sadece devrimcilik ve halkçılık ile birlikte ele alınırsa bir "devlet kurtarma" reçetesi olmaktan çıkar, toplumsal taban bulabilirdi.
Cumhuriyet'in kurucu kadrosu, Marksist değildi, ancak altyapıyı değiştirmeden üstyapının değişmeyeceğini biliyordu. İzmir Sanayi Kongresi, İş Bankası, Sümerbank, tarımda reform, iskan kanunu ile altyapıyı değiştirmeye girişti; bu değişimi yapabilecek bir burjuva sınıfı yoktu.
Bu altyapının üstüne de çağdaş bir toplumun oturması gerekiyordu; altyapıdaki değişim, üstyapıda bir kul/reaya toplumu ile sürdürülemezdi. Tekke ve zaviyelerin kapatılması, Medeni kanun, kılık kıyafet devrimi, takvim, alfabe, kadın hakları, soyadı kanunu, vs. budur.
Yaklaşık bir yüzyıl sonra, aynı sorunsalla yeniden karşı karşıyayız. Dünya bir kez daha, en az sanayi devrimi ölçeğinde bir değişimin eşiğinde. Bu değişim kapitalizm içindeki yeni bir evre mi, yoksa kapitalizm sonrasına mı geçiş, tartışılır. Ancak değişim çok büyük ve yıkıcı.
Bu kez de Türkiye bu değişime, Cumhuriyetin erken evrelerine bile değil, kendi ortaçağına dönerek, post-modern bir "ıslahat programı" ile, üstyapısını zorlayarak, baskılayarak direnmeye çalışıyor. Tarihten çıkartılabilecek bir ders varsa, bu "ıslahatın" başarı şansı olmadığıdır.
Tarihte kişilerin, fikirlerin, teknolojinin rolüne geri dönersek. Benim düşüncem şudur: Altyapıyı etkileme gücü olsa da, üstyapı talidir. Altyapı, üstyapıyı değişmeye zorlar. Buna direnç, tarihsel gelişimi sadece geciktirir, konsolidasyon sürecini uzatır. Değişim kaçınılmazdır.
Fikirler, tarihi kişilikler, teknoloji tarihi değiştirmez, sadece zamanını bekler.<
Missing some Tweet in this thread? You can try to force a refresh.

Keep Current with Tuncer Şengöz

Profile picture

Stay in touch and get notified when new unrolls are available from this author!

Read all threads

This Thread may be Removed Anytime!

Twitter may remove this content at anytime, convert it as a PDF, save and print for later use!

Try unrolling a thread yourself!

how to unroll video

1) Follow Thread Reader App on Twitter so you can easily mention us!

2) Go to a Twitter thread (series of Tweets by the same owner) and mention us with a keyword "unroll" @threadreaderapp unroll

You can practice here first or read more on our help page!

Follow Us on Twitter!

Did Thread Reader help you today?

Support us! We are indie developers!


This site is made by just two indie developers on a laptop doing marketing, support and development! Read more about the story.

Become a Premium Member ($3.00/month or $30.00/year) and get exclusive features!

Become Premium

Too expensive? Make a small donation by buying us coffee ($5) or help with server cost ($10)

Donate via Paypal Become our Patreon

Thank you for your support!