حالا که در آتش تب و درد دارم میسوزم و تقریبا هیچ کار دیگهای از دستم برنمیآد، به فکرم رسید یه توضیح مختصری درباره احتمال کشف سنگواره موجودات زنده قدیمی در مریخ کنونی بدم. اینکه بر فرض اگر سنگواره و فسیلی پیدا بشه، احتمالا چه شرایطی داره.
با توجه به شواهدی که امروز ازش صحبت میشه و از سالها پیشتر احتمالش طرح میشده، سطح مریخ دستکم تا ۳/۵ میلیارد سال پیش میزبان تودههایی از آب مایع بوده و این یعنی میتونسته میزبان زندگیهایی شبیه حیات جانداران زمینی باشه. این موجودات احتمالی صاحب همون سنگوارههای احتمالی هستند.
اما آیا این موجودات چیزی شبیه آدم فضاییهایی سبز کوچولو بودند؟ یا شبیه دایناسورها و حشرات و بهائم و طیور زمینی بودند؟
احتمالا نه!
تاریخ زمین و مریخ و باقی خواهران ما در منظومه خورشیدی تقریبا همزمان آغاز شده و با توجه به شرایط مشابه در آغاز شکلگیری زمین و مریخ، احتمال دارد که در مریخ هم نخستین تودههای آب پیش از چهار میلیارد سال پیش شکل گرفته باشند.
این تازه برآورد خیلی خوشبینانهای است و چه بسا تودههای آب مایع بر سطح مریخ دیرتر از زمین تشکیل شده باشند یا آب مایع فقط برای چند میلیون سال در مریخ جریان داشته.
به قول یارو گفتنی، دیر اومده و زود هم خواسته بره.
(شما هم دیر اومدی نخواه زود برو…)
اما بیایید فرض کنیم همزمان با زمین روی مریخ هم آب مایع پیدا شده و صدها میلیونها سال جاری بوده. مثلا از ۴/۲ میلیارد سال پیش آب روی مریخ وجود داشته و تا ۳/۵ میلیارد سال پیش هم در جریان بوده، تا اینکه توقف فعالیتهای تکتونیک و خاموشی میدان مغناطیسی مریخ، همه را به باد خورشیدی داد.
در این صورت چیزی کمتر از یک میلیارد سال روی سطح مریخ آب در جریان بوده. اگر حیات از همان بدو تشکیل دریاها در مریخ پیدا شده باشد، طی این هفتصد میلیون سالی که تا پیش از به باد رفتن آب و هوای مریخ فرصت داشته، چقدر میتوانسته تکامل یابد و چه هنرهایی از خود صادر کند؟
خوب است که بیایید تکامل حیات احتمالی در مریخ را با تکامل حیات زمینی در همین مدت مقایسه کنیم تا متوجه بشیم اوضاع احتمالی در مریخ چطور بوده است. این نمودار تاریخ زمین است که از کتاب خودم (فرهنگنامه دایناسورها، نشر طلایی) برداشتم؛ هر پیچی، معادل پونصد میلیون سال.
هفتصد میلیون سال پیش فقط «حیات ساده میکروبی» وجود داشت و آنچه در نهشتههای سنگوارهای از تکامل جانوران و گیاهان و قارچها شناختیم، در همین فاصله رخ داده. نخستین جانوران پیدا شدند، مهرهداران تکامل یافتند، سه انقراض جمعی رخ داد، بعد دایناسورها تکامل یافتند، باز انقراض و آخر ما.
پس هفتصد میلیون سال برای تکامل حیات میکروبی به انسان کافی است؟
و آیا در آن هفتصد میلیون سالی که مریخ میتوانسته گهواره زندگی باشد، چیزهایی شبیه جانوران و گیاهان روی آن فرصت تکامل داشتند؟
متأسفانه باید نومیدتان کنم
😎
بیایید یک بار دیگر این نمودار تاریخ زمین را با دقت نگاه کنیم. آب احتمالا از چهار میلیارد سال پیش در زمین جاری شده و حیات هم چه بسا از همان اول در زمین پیدا شده بود. البته قدیمیترین شواهد قطعی حیات جدیدترند، ولی بیاید خوشبین باشیم.
بین پیدایش نخستین جانداران خیلی ساده که از مواد شیمیایی محیط زمین (مثلا H2S) «تغذیه میکردند» تا نخستین جاندارانی که توانستند از نور خورشید به عنوان منبع انرژی استفاده کنند، فتوسنتز/نورکافت انجام بدن و اکسیژن آزاد کنند، حداقل یک میلیارد سال تکامل اتفاق افتاده…
و از اولین موجودات تکیاختهای که نورکافت رو به عنوان روش تازه و بهینهای برای زنده موندن کشف کردند تا پیدایش اولین موجودات پریاخته مثل نخستین جانوران، گیاهان و قارچها، باز ۲/۵ میلیارد سال دیگه تکامل اتفاق افتاد.
دقت میفرمایید؟
دو و نیم میلیارد سال، یعنی ۲/۵ هزار میلیون سال!
بین اون میکروب اولیه که در زمین قدیم پیدا شد و ساختار سادهای داشت و نونش رو تو H2S آتشفشان میزد، با اون «حیات میکروبی ساده» که ۷۰۰ میلیون سال پیش منتهی به تکامل موجودات پریاختهای و گندهای مثل جانوران و گیاهان شد، حدود سه تا ۳/۵ میلیارد سال تغییرات تکاملی رخ داده.
«حیات میکروبی ساده» امروز یا هفتصد میلیون سال پیش یا ۲/۵ میلیارد سال پیش زمین، در حقیقت اصلا ساده نبوده، نیست و وای نخواهد ساد. این نقشه سادهای از مسیرهای سوختوساز داخل یک یاخته منفرده. هرکدوم از این مسیرها هم تحت انقیاد تعدادی ژن و عوامل خارجی هستند.
اگر واقعبینانه به تکامل و قدمت حیات زمینی نگاه کنیم، تا ۳/۵ میلیارد سال پیش تکامل مسیرهای سوختوساز یاختهها طول کشیده و چیزهای زنده پیش از کامل شدن مسیرهای سوختوساز، با معیارهای امروزی ما، شاید زیاد زنده به نظر نمیرسیدند؛ مثلا چیزهایی شبیه ویروسها بودند یا یاختههای ساده.
اولین یاختهای که همه چیز خودش داشت و فقط برای تغذیه مزاحم بقیه میشده، تقریبا همون زمانی تکامل پیدا کرده که مریخ شرایط زندگی رو داشته از دست میداده و اونی که نیای مشترک همه میکروبها و سایر جانداران ریز و درشت کنونی فعلیست، یعنی حضرت LUCA، حدود ۳/۵ میلیارد سال پیش زندگی کرده.
سادهترین میکروب امروزی هم از پس چند میلیارد سال تکامل یاختههای سادهتر به وجود اومده و اصلا چیز سادهای نیست. ممکنه بگید چرا اون هفتصد میلیون سال آخر تکامل، همون اول رخ نداد؟
چون بدون تغییرات چند میلیارد سال اول، یاختهها نه میتونستند خیلی بزرگ بشن، نه خیلی فعال، نه پیچیده.
بهترین و شاید تنها معیار برای درک میزان تکامل موجودات زنده، نه نگاه کردن به پیچیدگی ظاهریشون، بلکه نگاه کردن به مدت زمانی است که برای تکاملشون ضروری بوده. از این نظر فرق زیادی بین انسان و میکروب نیست. هر دو به شدت تکامل یافته هستند، چون چهار میلیارد سال تغییر تکاملی پشت سرشونه.
با این حساب، اگر در مریخ سنگوارهای چیزی پیدا بشه، یحتمل شبیه بقایای بسیار قدیمی حیات بسیار ساده و ابتدایی زمین خواهد بود. شبیه فسیل باکتریهایی چند میلیارد ساله ما؛ شاید به جا مونده از آبسنگها و پشتههایی که از فعالیت زیستی یاختههای مریخی به جا موندن. همین.
Share this Scrolly Tale with your friends.
A Scrolly Tale is a new way to read Twitter threads with a more visually immersive experience.
Discover more beautiful Scrolly Tales like this.