Thread by @kazef_

Przedstawienia rogatego Mojżesza wywodzą się z łac. przekładu Biblii - Wulgaty św. Hieronima.
Chodzi o 34. rozdz. Księgi Wyjścia: Mojżesz wraca po otrzymaniu po raz drugi przykazań, a jego twarz jest „cornuta” (rogata).
Ale czy św. Hieronim rzeczywiście się pomylił? Wątek⬇️

Pod poprzednim moim wątkiem poświęconym posągowi Mojżesza dłuta Michała Anioła pojawiło się kilka komentarzy o „rogatym” proroku jako efekcie łacińskiego tłumaczenia Biblii autorstwa św. Hieronima. Temat ten wciąż wywołuje zainteresowanie badaczy, a

x.com/kazef_/status/…

przeświadczenie o pomyłce tłumacza funkcjonuje pomimo naukowych ustaleń. Z bogatej literatury przedmiotu wybieram dla Państwa ustalenia moim zdaniem najbardziej istotne.
Dokonując w IV w.  przekładu Pisma Św. na łacinę z języka hebrajskiego (Wulgata) św. Hieronim użył słów:

"cum descenderet Moses de monte Sinai tenebat duas tabulas testimonii et ignorabat quod cornuta esse facies sua ex consortio sermonis Dei".
W XVI -wiecznym przekładzie Biblii  na język polski Jakuba Wujka (rozpowszechnionym przez kolejne wieki) słowa te brzmiały:

„A gdy schodził Mojżesz z góry Synaj, trzymał dwie tablice świadectwa, a nie wiedział, że twarz jego była rogata z społeczności mowy Pańskiej.” (Wj 34, 29). Podstawą przekładu Wujka była Wulgata - usankcjonowana już wówczas w 1546 r. dekretem soboru trydenckiego jako oficjalny

tekst Kościoła rzymskokatolickiego.
Trzeba wziąć pod uwagę, że św. Hieronim dokonywał przekładu w IV wieku, gdy funkcjonowała już wielowiekowa tradycja i wierzenia związane ze zdarzeniem opisywanym w Torze.
Hieronim dokonał olbrzymiego wysiłku, by wiernie
przetłumaczyć trudny,

oryginalny tekst hebrajski. Hebrajskie „qāran” które przełożył jako łacińskie „cornuta” (rogaty) pochodzi od rdzenia קֶרֶ qeren oznaczającego „róg” i w takim znaczeniu pojawia się w hebrajskiej Biblii kilkadziesiąt razy.
Ale gdy św. Hieronim tłumaczył z hebrajskiego na łacinę

istniał już przekład z hebrajskiego na grecki - Septuaginta, który powstawał stopniowo pomiędzy 250 r. p.n.e. a 150 r. n.e. w Aleksandrii i był dziełem wielu tłumaczy. To w tym przekładzie żydowski translator, być może prozelita Akwila z Synopy, w miejsce słowa „qāran” (rogaty)

podał greckie „δεδόξασται ἡ ὄψις” - „twarz jego była uwielbiona”, które oznaczało także „była lśniąca” czy „promienista”. Dlaczego Żydzi użyli słowa „dedóxastai” w przekładzie na grekę? Starożytni wyznawcy Mojżesza mogli wierzyć, że prorok miał rogi. Można o tym przeczytać na

łamach pisma „Haaretz” .
Do żydowskich wierzeń przyczyniła się prawdopodobnie bliskość i łączność epizodu z Mojżeszem z opisywanym w tym samym rozdziale kultem złotego cielca, który haaretz.com/jewish/2018-03…

tak rozgniewał proroka. Bałwochwalczy złoty cielec - byk z rogami - symbolizował boską potęgę, a jako mezopotamski bóg księżyca Sin był często przedstawiany z rogami, które odbijały światło księżyca. Mojżesz schodzący z góry Synai mógł być zatem wyobrażony jako rogaty – dosłownie

jak i jako świetlisty, oświecony - z dwoma promieniami wychodzącymi z głowy. Aleksandryjska społeczność żydowska, w której powstała Septuaginta, opowiedziała się prawdopodobnie za tradycją alternatywnego odczytywania i pojmowania tego fragmentu, następnie odzwierciedliła to

w greckim tłumaczeniu. Stało się tak także dlatego, że już wówczas czasownik „być rogatym” mógł być rozumiany opacznie, nie jako symbol władzy, boskości i potęgi, ale dosłownie - jako zwierzęce rogi, co odbierało szacunek do patriarchy.  Św. Hieronim znał żydowskie tradycje i

wiedział, że rogi oznaczały kult oświecenia, siły i męskości. Miał też dostęp do Septuaginty i prawdopodobnie postrzegał „qāran” także jako metaforę wyrażoną w greckim „dedóxastai” - „uwielbiony,  świetlisty”, o czym świadczą jego komentarze do proroctw Ezechiela, gdzie napisał,

że twarz Mojżesza „stała się «uwielbiona» lub, jak to się mówi po hebrajsku, «rogata»”. W opinii św. Hieronima przedstawienie tego biblijnego bohatera przy użyciu dosłownego tłumaczenia „qāran” było zgodne z tradycją i hebrajskim znaczeniem. Hieronim kierował się także ogólną,

sformułowaną przez siebie zasadą „Hebraica veritas” – wierności hebrajskiemu tekstowi.
Jego tłumaczenie nie było zatem błędne. Było dokładnym, symbolicznym i wiernym tradycji przekładem o pozytywnym charakterze. Tak uważali średniowieczni teolodzy i uczeni piszący, że intencją

św. Hieronima było ukazanie gloryfikacji twarzy Mojżesza.
Pierwsze znane zastosowanie w sztuce  tłumaczenia o rogatym Mojżeszu można znaleźć w „Aelfric Paraphrase of the Pentateuch and Joshua” (p. ilustr.) - angielskim starodruku napisanym w języku narodowym ok. 1050 r.

Przez kolejne 150 lat dowody na istnienie wizerunków rogatego Mojżesza są skąpe. Później takie przedstawienia zaczęły się mnożyć i można je znaleźć na witrażach w katedrze w Chartres, Sainte-Chapelle, w katedrze Notre Dame i w innych miejscach.  Oprócz tego cały czas malowano

i przedstawiano Mojżesza bez rogów bądź z promieniami. Rozumiano, że oryginalny hebrajski tekst był trudny i prawdopodobnie nie oznaczał zwierzęcych „rogów”. Dosłowne rozumienie „rogów” spotkać można w  X i XI w., potem ono zanikło, bo oznaczało, że uznawany przez

Kościół katolicki starotestamentowy prorok miałby atrybuty diabelskie, a Michał Anioł jawiłby się wówczas jako antysemita, gdy skądinąd wiadomo, że na pewno nim nie był. Rogi na głowie Mojżesza musiały natomiast niepokoić chrześcijan skoro np. na rzeźbie z kościoła w Trybszu

zostały przez kogoś utrącone (p. ilustr., Muzeum Etnograficzne w Krakowie). W sztuce średniowiecza, renesansu i późniejszych okresów przedstawiano Mojżesza z promieniami nie tylko przy schodzeniu z góry Synaj, ale i w innych momentach jego życia. Wyrażenie promieni w kształcie

rogów w rzeźbie było z pewnością trudniejsze niż na malunku. Przedstawiono więc rzeźbione kosmyki włosów w kształcie wypustek lub wręcz rogi, które wyglądały jak zwierzęce. Od XVI w. liczba przedstawień w sztuce rogatego Mojżesza zaczęła gwałtownie spadać.
W Biblii Tysiąclecia

tłumaczenie fragmentu, którym się zajmowaliśmy
(Wj 34, 29), brzmi następująco:
„Gdy Mojżesz zstępował z góry Synaj z dwiema tablicami Świadectwa w ręku, nie wiedział, że skóra na jego twarzy promieniała na skutek rozmowy z Panem.”