Thread by @kazef_

Lipiec 1978 roku. W kioskach „Ruchu” pojawia się 19 numer magazynu „Relax” – a w nim pierwszy odcinek komiksu, który wkrótce przejdzie do legendy. „Thorgal” był jak powiew świeżego powietrza w dusznej rzeczywistości PRL-u. Pochłaniało się go jednym tchem. Wątek⬇️

Czy Jean Van Hamme i Grzegorz Rosiński, rozpoczynając tę historię, mogli się czymś inspirować?
„Zdecydował przypadek – opowiadał Grzegorz Rosiński dla portalu Culture_at_pl o początkach swojej współpracy z belgijskim scenarzystą w 1976 roku. Van Hamme, z wykształcenia ekonomista,

o 12 latach podróżowania w garniturze i krawacie po Europie, Bliskim Wschodzie, Afryce i Azji, uznał, że nie chce być dłużej menedżerem. „Gdy byłem w Belgii – wspomina Rosiński – ktoś ze znajomych powiedział, że ma kolegę, który zrezygnował z pracy w dużym koncernie, by pisać

scenariusze do komiksów. Umówił nas. Najpierw robiliśmy próby. Wytłumaczyłem Jeanowi, że ja nie mogę rysować historii współczesnej, bo nie znam dobrze tamtejszych realiów, tamtejszych ulic, samochodów, mody. Dodatkowo obowiązywała mnie cenzura – nie mogło być żadnych wątków

politycznych.”
Rosiński miał już na koncie siedmioplanszowy komiks „Klęska wikinga” („Relax”, nr 3) do scenariusza Leszka Aleksandra Moczulskiego. Nawiązując do kroniki Galla Anonima, Moczulski umieścił akcję w państwie Polan i w czasach panowania księcia Ziemomysła. Strona

graficzna komiksu robiła znakomite wrażenie. „Znać mistrzostwo Rosińskiego! – pisał Sebastian Chosiński w magazynie „Esensja”. – Dynamiczna, realistyczna kreska sprawdza się zwłaszcza w scenach walki, kiedy z kadrów patrzą na nas zacięte twarze średniowiecznych wojów, a w tle

rozlewa się czerwień ognia.”
To właśnie „Klęska wikinga” zachwyciła belgijskich scenarzystów. Dzięki niej Rosiński otrzymał propozycję stworzenia historii osadzonej w świecie nordyckich wojowników. Opowieść tę zobaczył André-Paul Duchâteau (przyszły scenarzysta „Yansa”) i

skontaktował się z Jeanem Van Hamme’em. Na początku listopada 1976 roku polski artysta dostał list od Van Hamme’a z projektem komiksu o wikingu nazwanym Ragnar Aegirsson. Gdy okazało się, że wiking o taki imieniu już bohaterem komiksu z lat 50., zmieniono imię na Thorgal.

„Wyeliminowaliśmy wszystkie cechy, które normalnie daje się superbohaterowi – wspominał Rosiński. – Bardzo ważny był dla mnie też język – jestem bardzo wrażliwy na wulgarność językową. Zastrzegłem również, że nie godzę się na nieuzasadnioną przemoc. Bardzo szybko dogadaliśmy się.

Okazało się, że dla nas obu bardzo ważne są te same wartości moralne, że mamy takie same spojrzenie na rodzinę, na cywilizację, na świat, na kulturę. Tak powstał ‘Thorgal’, którego Jean napisał specjalnie dla mnie.”
Komiks ukazał się najpierw w 1977 roku w odcinkach na łamach

belgijskiego czasopisma „Le Journal de Tintin”. „Od początku postawiłem belgijskiemu wydawcy warunek, że zachowuję sobie prawa do ich publikacji w Polsce” – opowiadał Rosiński. Stąd publikacja „Syna burzy” pierwszego (z pięciu) sześcioplanszowych odcinków „Thorgala” w „Relaxie”.

Jakiż to był początek tej historii! Legenda rodziła się na naszych oczach! Autorzy wrzucali czytelnika od razu w sam środek dramatycznych wydarzeń. Oto widzimy pojmanego Thorgala, targanego przez wodza wikingów Gandalfa Szalonego brzegiem morza i przykuwanego łańcuchami do dwóch

metalowych pierścieni umieszczonych na skalnym ostańcu. Obaj nie szczędzą sobie obelg. W śnieżnej zadymce ciało Thorgala smagają fale i lodowaty wiatr. Z oddali patrzy zrozpaczona Aaricia, córka Gandalfa, która odważyła się pokochać (z wzajemnością) młodego wojownika – miłość ta

skazuje go na okrutną śmierć. Zanurzony w wodzie ma oczekiwać na swój los – falę przypływu, która dokończy dzieła. „Pierścień ofiarny! Ach, ja lubię to miejsce… – naigrywa się Gandalf. – Myśl, przyjacielu, myśl o wszystkich, którzy wyjąc, szarpali się u tych pierścieni i

patrzyli, jak sięga po nich morze.”
Czy w źródłach historycznych znajdziemy wzmiankę o „pierścieniu ofiarnym”? Tak! Okazuje się, że Van Hamme sięgnął do zapisków o tym przedmiocie zawartych w sagach islandzkich, np. w „Eyrbyggja saga” czy „Kjalnesinga saga”. W kulturze nordyckiej

istniał tzw. pierścień przysięgi (arm ring, baugr, armbönd) – święty przedmiot, który brano do ręki, składając przysięgę, wcześniej zanurzając go we krwi zwierzęcia-ofiary. Ów pierścień znajdował się na ołtarzu lub słupie ofiarnym w miejscu kultu (zwanym hörgr lub hof) i służył

do rytuałów religijnych czy też związanych z rozstrzyganiem sporów i przysięgami wojowników. Archeolodzy odnaleźli kilka arm ringów. Jeden z takich artefaktów, datowany na X–XI wiek, przechowywany jest w British Museum (złoty pierścień wykonany ze skręconych drutów, na ilustr.).

Inny, datowany na czasy wikingów żelazny arm ring, znaleziono w Szwecji, na wyspie Öland (na ilustr.), na mokradłach, co sugeruje, że mógł być związany z ofiarą rytualną i darem w postaci bransolety. Inne znaleziska niekoniecznie związane były z rytuałami religijnymi – metalowe

bransolety zakładano na rękę jako oznakę statusu i majątku; mogły one też być darem, jaki przywódca dawał swoim ludziom po przysiędze na wierność.
Czy miejsca ofiarne z „pierścieniami przysięgi” funkcjonowały w morskich odmętach? Wikingowie składali ofiary morzu, np. wrzucając

przedmioty, zwierzęta, a czasem ludzi. W sadze „Heimskringla” wspomina się, że król Ólaf Tryggvason złożył ofiarę bogom morza przed wyprawą, a w Danii i Szwecji znaleziono ofiary z broni i łodzi złożone w mokradłach, jeziorach i przybrzeżnych zatokach. Granica między lądem a

morzem była miejscem kultu – świętym przejściem między światem ludzi a światem bogów i duchów. Istniały miejsca kultu na wybrzeżu, na skałach, klifach, przylądkach – np. w Skanii i na Bornholmie. W nordyckich mitach wspomina się też o rytuałach na brzegu – np. o poświęceniu

statku przed wyprawą, modlitwie do Njörða czy wrzucaniu złota w fale.
Jean Van Hamme, tworząc koncept „Thorgala” i dramatyczną scenę z „Pierścieniem ofiarnym” przykutym do skały położonej w wodzie, puszcza wodze wyobraźni – brak źródeł, które potwierdziłyby funkcjonowanie

podobnych miejsc nie na brzegu, lecz w morskiej toni. Oczywiście belgijski scenarzysta świetnie wykorzystuje autentyczne mity nordyckie: ofiarne pierścienie, wiarę w morskie bóstwa i motyw ofiary składanej morzu. Polski rysownik, adekwatnie do pomysłu, maluje skalny ostaniec

w kształcie monumentu ofiarnego. Pozostaje jeszcze jedno pytanie: skąd wziął się koncept na uśmiercenie bohatera przez fale przypływu?
Motyw bohatera skazanego przez naturę lub bogów na powolną śmierć powraca w mitach od starożytności po współczesność. W tym sensie scena

z „pierścieniem ofiarnym” wpisuje się w długą tradycję opowieści o ofierze, karze i przebaczeniu.
Oto rzymski poeta Gajusz Waleriusz Katullus (84–54 przed Chr.) w Pieśni 64, strofy 49–57, opisuje mitycznego herosa Tezeusza, który na brzegu wyspy Naksos porzuca zakochaną w nim

Ariadnę, gdy ta śpi. Los opuszczonej i bezradnej Ariadny opisuje także Owidiusz w „Metamorfozach”. Opowieść inspiruje malarzy w renesansowej Florencji (Botticelli i Michał Anioł), a w XIX wieku prerafaelitów (Evelyn Pickering De Morgan, na ilust.). Innym, jeszcze bardziej znanym

mitem, który mógłby kojarzyć się ze sceną z „Thorgala”, jest przykucie za karę do skały Prometeusza. Pewne analogie przynosi również mit o Andromedzie, księżniczce, która w karze za pychę swojej matki, by udobruchać Posejdona i jako ofiara dla morskiego potwora Ketosa zostaje

przykuta do skały nad morzem.
Ale porzucając dalekie echa tych mitów, być może rezonujące w komiksowej scenie, trafiamy na historyczne wydarzenie opisane w źródłach, a związane z wiekiem XVII. W dobie wojen religijnych spotykamy szkocką męczennicę

Margaret Wilson z Wigtownshire (1667–1685). Wilson była gorliwą zwolenniczką szkockiego ruchu reformacyjnego Covenanter, który sprzeciwiał się praktykom i wierzeniom religijnym wprowadzanym przez króla Anglii Jakuba II oraz Kościół episkopalny. Jej działania zostały uznane za

zdradę stanu wobec monarchii i Kościoła Anglii. W rezultacie wraz z drugą bojowniczką o prawa Kościoła Szkockiego, Margaret McLachlan, Wilson została postawiona przed sądem i skazana na śmierć. Obie zostały następnie ułaskawione przez Tajną Radę Szkocji, ale oprawcy nie wzięli

tego pod uwagę. Wyrok wykonano na wybrzeżu Solway w następujący sposób: jedna i druga kobieta miała być „przywiązana do pali wbitych w piasek, w granicach przypływu morza, i stać tam, aż przypływ ją zatopi”.
Historia męczennic z Wigtown znalazła się wśród innych opisanych przez

Roberta Wodrowa w jego „History of the Sufferings of the Church of Scotland from the Restoration to the Revolution”. Wodrow zebrał relacje o prześladowaniach za panowania Stuartów na polecenie Kościoła Szkocji z 1708 roku i opublikował je w 1721 roku.
Męczeństwo Margaret Wilson

stało się popularnym tematem w środowisku malarzy prerafaelitów. W 1871 r. obraz „The Martyr of Solway” („Męczennica z Solway”, na ilustr.) stworzył założyciel Bractwa Prerafaelitów John Everett Millais, a w latach 1880–1882 dzieło zatytułowane „The Christian Martyr”

(„Chrześcijańska męczennica”) namalowała Evelyn Pickering De Morgan (na ilustr.).
Czy Jean Van Hamme znał greckie mity o Perseuszu, Ariadnie i Andromedzie? Nie mam co do tego wątpliwości. Czy zapoznał się z nordyckimi sagami i wierzeniami wikingów? Z pewnością tak było, co

udowadnia pierwszy i każdy kolejny tom „Thorgala”. Wydaje się, że także z historią Margaret Wilson, a jest ona jedyną narracją, w której można spotkać motyw ofiary przykutej do pala i skazanej na mordercze fale przypływu, musiał

zetknąć się belgijski scenarzysta.
Niezależnie od źródeł inspiracji, „Thorgal” pozostaje jednym z najświetniejszych przykładów, jak mity, historia i wyobraźnia mogą spotkać się we frapującej historii na komiksowych kadrach.

----

@threadreaderapp
unroll