“تنها چیز درجه‌ی یک، در حکومت فاشیست‌ها، گلوله‌هایی است که برایتان کنار گذاشته‌اند”

در معروفترین اثرش “رمان ۱۹۸۴” می‌نویسد:

«تا وقتی زندگی انسانی نداریم زندگی و مرگ یکی‌ست»

همان اثری که اورول از زبان وینستون اسمیت در جایی از آن می‌گوید:

«می‌فهمم که چطور اما نمی‌فهمم که چرا»/۱ سه سال پیش از مرگش در “بازدارندگی ادبیات” به ما هشدار می‌دهد که حکومت دیکتاتوران و سرسپردگان‌شان را دست ِکم نگیرید.

«که فاجعه این‌جاست که دشمنان قسم خورده‌ی آزادی، آن‌هایی هستند که دقیقا می‌دانند آزادی یعنی چه»

از همین‌روست که در هر چیز ناکام باشند در سرکوب و جنایت، خبره‌اند./۲

«وقتی مردم گوش نمی‌دهند به آن‌ها شلیک کن»

- جُرج برنارد شاو (بریده جراید)

آلبر کامو در جایی از یادداشت‌هایش، با ارجاع به یاکوب واسرمان می‌نویسد:

«تنها آن‌کس که لحظه‌ی حاضر را شناخته است واقعا می‌داند جهنم یعنی چه»

زیرا به قول فرانتس کافکا؛ خروارها امید هست، اما نه برای ما./۱
که شاید در آن چنبره‌ای گرفتاریم که روبرتو بولانيو در “تعويذ” نوشت:

«ما درماندگان می‌خواستیم فریاد سر دهیم، لیک فریادرسی نبود»

نظیر همان زن سرشار از زندگی که کامو در “مرگ خوش” از او گفت:

«رنجش آنقدر طولانی شد که اطرافیان بدان خو کردند و از یاد بردند که او بیمار است و در عذاب»/۲

«چشم‌ها هستند تا حساب رویاها را داشته باشند، نه حساب واقعیت‌های دهشتناک را»

- میگل آنخل آستوریاس (تعطیلات پایان هفته)

در مصاحبه‌ای می‌گوید؛ دیکتاتورانی که خود را از ترس در هزارتو پنهان می‌دارند و عنکبوت‌آسا تارهای شر بر گردن ملت خود می‌تنند، حتی از فاشیست‌ها هم ذلیل‌ترند./۱ آستوریاس که همراه دانشجویان “نسل ۱۹۲۰” در نامه‌ی به دیکتاتور گواتمالا، مانوئل استرادا کابررا نوشت «حتی با کشتن ما هم، رویای آزادی نخواهد مُرد»
می‌گوید شیوه‌ی حکمرانی چنین دیکتاتورانی جدا کردن مردم و مملکت از جهان است.

«دیکتاتوری خوف و خفقان…
حتی بجای نامش می‌گفتیم آقا، ایشان»/۲

گفتند از پشت‌بام پرت شد و درگذشت.
شاید!

اما در حکومتی که پشت داده به خاوران‌ها و قتل‌های زنجیره‌ای، به آبان ۹۸ و خون کیان‌ها، پرت شدن یک روشنفکر، یادآور همان پشت‌بامی است که نیکاها از آن پرت شدند.

دکتر مصطفی رحیمی از همان دی ۵۷ به خمینی نوشت؛ من با جمهوری اسلامی‌تان مخالفم! /۱ ستاره‌ی آسمان کم‌فروغ روشنفکری ما پیش از بسیارانی، دهم دیماه ۱۳۵۷، در نامه‌ای سرگشاده در آیندگان، خبر از “دیکتاتوری نعلین” داد و نوشت:

«من به عنوان نویسنده و حقوقدان با جمهوری اسلامی مخالفم»

که اگر می‌گویید قرار است به “ولایت شاه” پایان داد که بیشتر باید “ولایت فقیه” نه گفت!/۲

“تاریخ خواهد گفت که چه بر سر ما رفت”

گفته بود در این مملکت حتی خواب دیدن هم می‌تواند جرم باشد.

پیش‌تر در گفتگو با “دویچه‌وله” گفت:

«فیلم می‌سازم تا این شرایط و این نوع برخوردها را ثبت کنم»

که فیلم‌های ما می‌ماند و بعدها تاریخ قضاوت خواهد کرد که چه بر سر مردمان این خاک آمد./۱ همان‌جا گفت حاضر نیست به هیچ “احدالناسی” باج دهد.

«من فقط به خودم تعهد دارم، به افکار خودم تعهد دارم، به آن باورهای خودم تعهد دارم. به هیچ کس و هیچ چیز دیگری متعهد نیستم»

همان‌سال، در خرداد ۱۳۸۷، به “رادیو فردا” هم گفته بود؛ اینجا چه می‌سازید مهم نیست چه کسی می‌سازد، مهم است./۲

“بهتر از شما آدم در این مملکت نبود”

بهار ۵۹ پس از تعطیلی دانشگاه‌ها به جلسه ستاد انقلاب فرهنگی احضار می‌شود:

«آقای سروش مفصل صحبت کرد…
نیت‌شان این بود که وانمود کنند با استادان مشورت شده»

بلند شد و گفت فرهنگ، انقلاب بر نمی‌دارد.

و دکتر باطنی در ۴۷ سالگی از دانشگاه اخراج شد/۱ در جلسه رو به “آقایان” می‌گوید؛ فرهنگ نه انقلاب می‌خواهد، نه ستاد.
اگر هم می‌خواست «آیا شما بهترین پنج نفری بودید که باید گزیده می‌شدید؟»

فرهنگ‌نویس مملکت را اول بازنشسته اجباری کردند و سپس نامش در سیاهه‌ی اخراجی‌ها آمد.

«فهرست اخراجی‌ها چون الفبایی بود نام خودم اول لیست بود»/۲

«اکثریت همیشه اسیر اقلیت‌اند؛ هیولاهایی که درکی از انسانیت ندارند»

پشت در اتاق مادرش می‌خوابید تا پدر مست با کمربند، رعشه به جان همه نیندازد.

مری ولستون‌کرافت در تمام عمر ۳۸ ساله‌اش همان بود که در “استیفای حقوق زنان” نوشت:

«زنی که برای استقلالش می‌ایستد، زیباترینِ زنان است» /۱ از همان نوجوانی تا آخرین روز زندگی کوتاهش، وقتی که نوزاد ۱۱ روزه‌اش را گذاشت ‌و دیگر خاموش شد.

از همان زمان که با بزرگان جهان اندیشه وارد مجادله‌ی قلمی شد و اولین رساله‌ی فمینیستی تاریخ را نوشت، تا یک قرن پس از مرگش که هنوز “فاحشه” خطابش می‌کردند، او برای آزادی زنان ایستاد./۲

“قانون بد را باید شکست!”

چند ساعت قبل‌تر، ۵۷ سال پیش، همین‌جا گفت دوست دارم زندگی کنم اما اینجا هستم تا بگویم که از هیچ‌کس نمی‌ترسم:

«می‌دانم که ما روزی به آزادی خواهیم رسید. شاید آن روز با شما نباشم.
اما می‌دانم که بدانجا خواهیم رسید»

مارتین لوتر کینگ چند ساعت بعد کشته شد./۱ گویی خودش نیک می‌دانست که ۴۰ سالگی را نخواهد دید.

پیش‌بینی‌اش از مرگی که در آستانه به انتظارش نشسته، حیرت انگیزست.

آن‌گونه که در لحظه پایانی، جمله آخر را کامل ادا نکرده، تریبون را ترک می‌کند و می‌گوید نگران نیستم و از هیچ نمی‌ترسم. زیرا که چشمانم شکوه وعده خداوند را دیده است!/۲

“حکایت همچنان باقی است جناب دکتر؛ سانسور و سرکوب”

هنگام درگذشتش ۷ هزار کتاب به کتابخانه اهدا کرد.
خودش صدها مقاله و کتاب نوشته بود اما پیش از مرگ گفت که مطمئن نیست آیا خدمتی به فرهنگ این خاک کرده است و آیا:

«آنچه نشر کرده‌ام به زحمت سیاه کردن این چند ورق می‌ارزیده است یا نه؟»/۱ وقتی در سی سالگی پس از ۹ سال آشنایی، به خواستگاری دکتر قمر آریان رفت، پدر عروس که مقالات داماد را پیشتر در نشریات خوانده بود از دانش، نثر و تواضع عبدالحسین زرین‌کوب فکر می‌کرد که او مردی ۵۰ ساله است.
در همان سال درگذشتش در مصاحبه‌ای گفت «نبود عدالت تنها تفاوت ما با بقیه دنیاست»/۲

“نفع این‌ها در ذلت ملت است!”

در سرمقاله شماره ۳۲ “صور اسرافیل” می‌نویسد:

«ملت ایران اگر قصد بقا و دوام داشته باشد و اگر بخواهد که اولاد خود را ریزه‌خوار خوان اجانب نکرده، دخترهای خود را به کنیزی روس و انگلیس ندهد، گریزی از تصفیه حکومت و پاک کردن داخله از خائنان این خاک ندارد»/۱ دهخدا، یک‌سال بعد در ۱۳۲۷، در نامه‌ای به یکی از “رجال سیاست طهران‌” می‌نویسد:

«قحط الرجال ایران آن بلای مبرمی است که سوء عاقبت این ملت بدبخت را به تجلی آفتاب می‌نمایاند.
برای اداره مملکت عقل، علم و کار لازم است.
بدون این سه مایه اولیه تصور بقای این مملکت ناشی از نوعی جنون است»/۲

“ظلمت تمام می‌شود اما چه رنج‌ها که بر ما نرفت”

چند ساعت پیش از این عکس، آخرین سطر کتاب خاطراتش را نوشت، بازی شطرنج با همسایه را بُرد، با همسرش شام خورد، به اتاق خواب رفتند و اول لوته و سپس خودش تا ابد خوابیدند.

تسوایگ برای دوستانش نوشته بود:

«آرزو می‌کنم شاهد طلوع سحر باشید»/۱ نسخه‌ای از آخرین رمانی که نوشته بود در کشوی میزش بود.
“شطرنج‌باز” که به گفته رژه لوئی ژونو، گویی داستان خود تسوایک است که عهد کرده بود دیگر ننویسد.

اما نشد!
نوشت. ولی آخرین رمان را.

و دیگر بار تحقیر را نکشید.

زیرا می‌خواست در زمانه دهشت فاشیسم «مثل یک انسان و با شرافت بمیرد»/۲

“سرنوشت استبداد همین است؛ سقوط”

از انقلابیونی بود که زودتر از دیگران دهشت پیش‌رو را دید.
مهندسی بود که اولین رمان “پاد آرمانشهری” قرن را نوشت و الگوی اورول شد و هاکسلی.

خودش اما ممنوع‌القلم شد و تبعیدی، و در غربت درگذشت.
اما می‌گفت «یکی باید سنگینی سکوت را بشکند و چیزی بگوید»/۱ یوگنی زامیاتین در شاهکار “ما” نوشته بود:

«تقسیم آدم‌ها به دو دسته زندگان و مردگان خطاست. گروه بزرگی از زنده‌ها، مُرده‌اند.
فقط اندکی از ما واقعا زنده‌ایم»

خودش از جوانی هوادار بلشویک‌ها بود اما کمی پس از پیروزی انقلاب اکتبر، منتقد جدی سیاست‌های حزب شد و رمانی نوشت بی‌بدیل./۲

“اکنون زمانه‌ی هیولاهاست!”

می‌گفت؛ جهان قدیم رو به احتضار است و عالم جدید در تقلای تولد، حالا اما زمانه هیولاهاست.

و در نامه‌ای نوشت:

«اگر محکوم به مرگ هم شوم، آرامش‌ام را حفظ خواهم کرد، حتی ممکن است شب قبل از اعدام آغاز به آموختن زبان چینی کنم تا در دام احساسات مبتذل نیفتم»/۱ آنتونیو گرامشی در ادامه همان نامه به یولیا، ۳۰ ژانویه ۱۹۳۳، می‌نویسد که تمام تلاش‌مان باید حفظ امید باشد و نفی ساده‌لوحی‌های عوامانه.
می‌گوید:

«من انسانی بدبین هستم بخاطر آگاهی‌ام ولی خوشبین بخاطر اراده‌ام»

در تمام عمر ۴۶ ساله‌اش هم همین بود؛ امیدوار و استوار علیرغم تیرگی‌ها./۲

«غم هیچ‌کس را خردمند نمی‌کند»

در درسگفتارهایش درباره اسپینوزا در ۱۹۷۸ گفت که غم کسی را دانا نمی‌کند:

«در غم مفلوک و پریشانیم و از همین‌روست که قدرت‌ها به شهروندان غمگین نیاز دارند.
که بدبختی هرگز در پرورش سرزندگی و فرهیختگی نقشی ندارد»

که کار “تفکر” از نگاه دلوز مقاومت است./۱ همین بود که در “نیچه و فلسفه” نوشت:

«فلسفه نه خدمتگزار دولت است و نه دین که آنها اهداف دیگری دارند. فلسفه خادم هیچ نهاد قدرتی نیست. وظیفه‌اش معذب کردن است.
که کار فلسفه آزردن حماقت است و اگر جز‌ این باشد، فلسفه نیست.
زیرا فلسفه بلاهت را به چیزی خجالت‌آور و شرمگین تبدیل می کند»/۲

«گفت:
هیچ امیدی نداری؟

جداً با این فکر زندگی میکنی که وقتی مُردی، می‌میری و تمام می‌شود؟

گفتم: بله!

سرش را پایین انداخت.
نشست.
گفت برایم متأسف است.

فکر می‌کرد این فوق طاقت انسان است»

- آلبر کامو (بیگانه)

او که در یادداشتی در بهار ۱۹۵۸ چند ماه پیش از مرگ چنین نوشته بود…/۱ «حرفه‌ی من این است که کتاب‌هایم را بنویسم و وقتی آزادی اطرافیانم و مردمم تهدید می‌شود مبارزه کنم. همین و بس»

زیرا چنان که در مصاحبه‌ای به مناسبت انتشار “انسان طاغی” در فوریه ۱۹۵۲ انجام داد، گفت:

«هیچ‌یک از بدی‌هایی که استبداد مدعی مبارزه با آن‌هاست بدتر از خود استبداد نیست»/۲

“گناهی‌شان نبود، بردگی در ذات‌شان ریشه داشت”

جایزه‌ای در جهان ادبیات نبود که نگرفته باشد؛ از نشان لژیون دونور فرانسه و جایزه آکادمی روسیه، تا نوبل.

اما وقتی دعوت به دریافت جایزه ادبی گوته شد، گفت ننگ دست دادن با هیتلر، شرم جاودانی است.

همین پاسخ را هم کمی بعد به استالین داد./۱ نامش آن‌قدر بزرگ بود و آثارش شناخته شده که کمتر کسی در اروپای آن روزگار از رومن رولان نشنیده بود.

رمان‌نویس، روزنامه‌نگار و نمایشنامه‌نویس شاخصی، که نه فقط بخاطر رمان‌های چندین جلدی، که بابت مکاتباتش با افراد سرشناس و زندگینامه‌هایی که نوشته بود، نامش در جهان زبان‌زد بود./۲

“بر لب پرتگاه‌ایم و با لبخند سقوط می‌کنیم”

شاگرد کانت بود و مرید هامان. کشیش بلندپایه‌ای بود که عشق به ادبیات و فلسفه، رابطه‌اش را با کلیسا بهم زد.

هردر بنیانگذار نظریه “تاریخ ادبی جهان” بود و نقد ادبی مدرن که می‌گفت منتقد بايد خدمتگزار حقیقت باشد نه امربر و توجیه کننده قدرت./۱ يوهان گوتفريد هردر کتابخانه‌ای متحرک بود که رد آثار متفکران پیشین نظیر ویکو، روسو، دیدرو و لایب‌نیتس و ادیبانی چون هومر و شکسپیر در آثارش دیده می‌شد. در “نظریه دانش” نوشت:

«امثال هومر، سوفوكل، دانته و شکسپیر خدمت شایان‌تری به دانش شناخت بشر کرده‌اند تا امثال ارسطو و لایب‌نیتس»/۲

“از من نخواهید به شرافتم خیانت کنم”

وقتی او را در خیابان ایرانشهر ربودند و به دفتر حراست گورستان تهران بردند تا به دارش بکشند هنوز آخرین مصاحبه‌اش منتشر نشده بود:
«تایید وضع موجود، توهین به زندگی است»

لحظه ربودنش در خیابان فریاد زده بود:
«مردم، من محمدجعفر پوینده، نویسنده‌ام»/۱ می‌دانست چه در انتظارش است.
باور داشت این گفته‌ی بالزاک را در “آرزوهای بر باد رفته” که خودش ترجمه کرده بود:

«همیشه پس از دزدی نوبت آدمکشی است»

و در آن روز پاییزی ۲۶ سال پیش، کمی پس از سلاخی شدن پروانه و داریوش فروهر و به دار کشیدن محمد مختاری، “گماشتگان بُت اعظم” سراغش رفتند./۲

“مملکت مال این‌هاست، مردم جزو قازوراتند”

می‌دانست به کمین‌اش نشسته‌اند. هفت روز پیش از آن‌که با چند کوپن خواروبار برای همیشه از خانه خارج شود، در دفترش نوشته بود:

«این سرنوشت ماست تا وقتی که این‌ها هستند. چون تا وقتی باشند بحران دارند و تا وقتی بحران دارند، سر ما بریدنی است» /۱ محمد مختاری نیک می‌دانست هزینه پرسیدن چیست. در یادداشتی نوشته بود:

«اینجا آپارتاید عقیدتی برقرار است. هرچه هست از امکانات تا حق و حضور متعلق به خودی‌هاست، بقیه جزء قازوراتند.
همین که تاکنون از گشنگی نمرده یا کشته نشده‌اند باید کلاهشان را بیندازند هوا»

خودش را می‌گفت و ما را./۲

“ایرانیان بسیار صبورند، اما”

آن‌چه از سال‌ها زندگی در میان ایرانیان آموخت این بود:

«ایرانی می‌تواند مدت‌ها خشم خود را مخفی نگاهدارد تا لحظه مناسب برای تصفیه حساب فرا رسد…
وی مدت‌های مدید فشارها را تحمل می‌کند ولی سرانجام با ضربه‌ای سهمگین طعم انتقام را به صاحب مقام می‌چشاند»/۱ پزشکی و مردم‌شناسی در وین خوانده بود که به دعوت امیرکبیر در ۱۸۵۱ با شش استاد دیگر برای تدریس در دارالفنون که هنوز تکمیل نشده بود، به ایران آمد.

یاکوب ادوارد پولاک پایه‌گذار طب نوین در ایران، بعدها در “سفرنامه” خود نوشت ریشه اغلب مشکلات اجتماعی ایرانیان در یک چیز است: استبداد! /۲

«من آدم راه خودم»

در نامه ای به برادرش، مهر ۱۳۰۷ نیما نوشته است:

«می‌خواهم چشم‌هایم را ببندم و در حالتی که باد بالای سرم آواز می‌خواند به خواب بروم. پاییز برگ‌های زرد خود را به من هدیه دهد و من غمگینی خود را به او»

پیش‌تر هم برای سعید نفیسی و میرزاده عشقی از این غم گفته بود./۱ نیما به عشقی نوشته بود؛ من تقصیر ندارم اگر “افسانه” نفوذ و رواج عمومی را پیدا نکند و می‌گوید:

«ما باید بدون اینکه به حرف آن‌ها وقعی بگذاریم، مشغول کار خودمان باشیم»

می‌نویسد که جای تأسف است که صدها سال است، ایران از یک طرز و یک خیال شاعرانه در شعر و نثر خود پیروی می‌کند./۲