Прачытаў выдатную кнігу «The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love, and Eroticism in Modern Societies» Энтані Гідэнса. У ёй расказваецца, як і чаму змяніліся адносіны паміж людзьмі, пра «традыцыйныя каштоўнасці» і сувязь сэксуальнасці са свабодай.

Трэд 13 сакавіка 2026 года «Палата прадстаўнікоў» Нацыянальнага сходу Беларусі прыняла ў другім чытанні законапраект «Аб змене кодэксаў па пытаннях адміністрацыйнай адказнасці», які дапаўняе КаАП артыкулам 19.16 «Прапаганда гомасэксуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі».

Як грамадзянін Рэспублікі Беларусь, я лічу гэты законапраект вельмі шкодным і для краіны, і для грамадства. На мой погляд, ён значна павялічыць колькасць падлеткавых самагубстваў; маладыя хлопцы і дзяўчаты будуць часцей з’язджаць з Беларусі. Гуляючы ў «адваката д’ябла» ў якасці аналітычнага эксперыменту, я не змог прыдумаць ніводнага пазітыўнага наступства, да якога гэты закон мог бы прывесці.

У якасці абгрунтавання прыняцця закона можна згадаць два найбольш верагодныя пункты: павышэнне нараджальнасці і «аздараўленне грамадскай маралі шляхам абароны традыцыйных каштоўнасцей».

З першым пунктам адразу ўзнікае мноства праблем. Па‑першае, нараджальнасць знізілася ва ўсім развітым свеце, пачынаючы з 19 стагоддзя, натуральным чынам у выніку структурных змен у эканоміцы (пра гэта будзе падрабязней расказана ніжэй), за якімі «падцягнуліся» і змены ў сацыяльнай сферы. Каб па‑сапраўднаму стымуляваць высокую нараджальнасць, давялося б вярнуць эканоміку на даіндустрыяльны ўзровень, знішчыць асноўныя сацыяльныя пераўтварэнні апошніх 200 гадоў і максімальна ізаляваць краіну. Нават калі паставіць перад сабой такую мэту, тэхнічна гэта вельмі складана зрабіць, хоць гэта і застаецца магчымым. У якасці прыкладу можна прывесці Афганістан пад уладай талібаў.

Добра, але, можа, і не трэба павышаць нараджальнасць радыкальна, а дастаткова было б крыху яе павялічыць, каб карэннае насельніцтва расло і не ўзнікала патрэбы ў вялікай колькасці мігрантаў? Над гэтым пытаннем б’юцца ва ўсім свеце, і ва ўсім свеце людзі, як мне здаецца, не надта дурнейшыя за нас. Мільярды ў доларавым эквіваленце трацяцца на стымуляванне нараджальнасці. Я крыху чытаў пра Японію — гэта добры прыклад: чаго там толькі не робіцца! У Японіі вельмі любяць дзяцей, краіна даволі кансерватыўная, са сваёй унікальнай культурай; іх нельга абвінаваціць ні ў вар’яцкай і бяздумнай глабалізацыі, ні ў папулярнасці левых ідэй і ўсяго такога. Але нават там пакуль не атрымліваецца істотна павысіць нараджальнасць.

Чым мы лепшыя за японцаў? Гэта складанае пытанне (у нашых мужчын пенісы большага памеру), але я дакладна ведаю, у чым мы горшыя: іх грамадства можна назваць годным у тым сэнсе, які ўкладаюць у гэтае паняцце філосаф Авішай Маргаліт і мыслярка Марта Нусбаўм, а іменна — там, прынамсі на ўзроўні дзяржавы, адсутнічае інстытуцыянальнае прыніжэнне і дыскрымінацыя грамадзян. Яны не дазваляюць сабе прымаць такога кшталту законы, якія прымаем мы ў сябе.

Зараз я плаўна пераходжу да другога пункта сваіх графаманскіх уводзін у трэд.

З найстаражытных часоў пытанне аб сэнсе жыцця, аб тым, навошта чалавек наогул існуе, заставалася перадусім філасофскім, і разважаць над ім магла сабе дазволіць адносна невялікая колькасць людзей. Пераважная большасць жыла так, як жылі іх бацькі і дзяды: цяжка працавалі, нараджалі дзяцей, каб яны дапамагалі ім у працы, і стараліся трымацца разам, бо так было прасцей выжыць. Людзі ведалі, што заўтра яны будуць займацца тым жа, чым займаліся ўчора.

Зараз, у выніку структурных змен, якія я ўжо мімаходам згадваў, шматлікія людзі атрымалі магчымасці думаць над такога кшталту пытаннямі, і гэтыя пытанні набываюць усё больш практычны характар. Людзям сёння складана знайсці сабе прымяненне. З трэдзіка па кнізе «Rights Refused: Grassroots Activism and State Violence in Myanmar» можна было даведацца, што чалавек усё менш патрэбны для сельскай гаспадаркі, а з кнігі «War in the Age of Intelligent Machines» мексіканскага філосафа Мануэля Дэланды, па якой я таксама рабіў трэд, можна зразумець, што людзі і для вайны становяцца непатрэбнымі (пра гэта, дарэчы, сведчыць і змена характару вайны ва Украіне). І так адбываецца ва ўсіх сферах. Што рабіць людзям у свеце, у якім людзі больш не патрэбныя — гэта пытанне, на якое нельга адказаць простым павышэннем нараджальнасці.

Станіслаў Лем у «Салярысе» кажа, што людзі патрэбныя як нагода для любві, і мне ў цэлым падабаецца гэты адказ. Тоні Морысан пісала, што рабы не могуць любіць, і з гэтым я таксама згодзен. Для любві, як і для самаактуалізацыі, знаходжання і зацвярджэння свайго Я, знаходжання сэнсу ў сваім жыцці патрэбная свабода. Менавіта таму дэмакратычная сістэма лепшая, чым аўтарытарная: пры ёй значна большая колькасць людзей можа больш поўна рэалізаваць свой патэнцыял і любіць адно аднаго.

Тут важна зрабіць адно дапушчэнне: усе людзі розныя. Калі б усе людзі былі аднолькавыя, можна было б пакінуць адзін «правільны» сэнс жыцця і адзін «правільны» від любві (слова «любоў» тут ужываецца ў шырокім сэнсе; інакш я б выкарыстаў «каханне»). Я веру, што ўсе людзі розныя. Яны сцвярджалі сваю рознасць на ўсім працягу гісторыі чалавецтва.

Ці можна на ўзроўні дзяржавы абвясціць прыярытэт адной формы любві, аднаго тыпу адносін і аднаго сэнсу жыцця над усімі астатнімі — і пры гэтым зрабіць грамадства, якое складаецца з розных людзей, якім па вызначэнні падыходзяць розныя рэчы, высокамаральным? Я думаю, што не. Мы можам узгадаць Савецкі Саюз. Некаторыя даследчыкі, напрыклад Леў Гудкоў, называюць савецкае грамадства амаральным: з‑за пастаяннага ціску дзяржавы людзям даводзілася хлусіць і трымаць у галаве дзве розныя рэальнасці, і гэтая «шызафрэнічная» сітуацыя раз’ела семантычную тканіну грамадства. Дабро, зло, справядлівасць, сяброўства і іншыя паняцці фактычна перасталі існаваць як жывой маральны досвед і засталіся толькі ў якасці аранжыроўкі для цынізму, «праўды жыцця».

Хтосьці можа сказаць: «Ды і х*й з гэтымі під*рамі і бабамі! Цярпі, мая прыгажуня)) Мне таксама шмат што не падабаецца, але жыццё такое і больш ніякае». Паводле даследаванняў булінгу, траўмуючыя наступствы ёсць не толькі ў ахвяры, але і ў агрэсара і ў сведак: у ахвяр — трывога, дэпрэсія, сацыяльная ізаляцыя, падвышаная рызыка суіцыду; у агрэсараў — большая рызыка правапарушэнняў, залежнасцяў і праблем з адносінамі; у сведкаў — таксама трывога, пачуццё віны, нармалізацыя гвалту ў свядомасці. То бок, сама структура «мы ўсе робім выгляд, што так і павінна быць» разбурае псіхіку і здольнасць да эмпатыі нават у тых, хто нібыта «на бяспечным баку». У Джэймса Болдуіна, па адной з кніг якога я рабіў трэд, расізм апісваецца не толькі як зло для прыгнечаных, але і як духоўная катастрофа для белага насельніцтва: агрэсія і прыніжэнне «іншага» абарочваюцца страхам, духоўным абядненнем, дэфармацыяй адносін і практычнай немагчымасцю жыць без пастаяннай хлусні самому сабе.

На жаль, грамадзяне Рэспублікі Беларусь сёння не могуць уплываць на прыняцце законаў у краіне, але мы можам зразумець для сябе, чаму той ці іншы закон з’яўляецца дрэнным. Я спадзяюся, што мой трэдзік па класічнай навуковай кнізе, якую ўсё яшчэ можна на рускай мове купіць унутры краіны, дапаможа камусьці гэта зрабіць.

На адным дыханні прачытаў выдатную мастацкую кнігу «My Friends» Хішама Матара. Гэта светлая і крыху сумная гісторыя пра палітыку, выгнанне, сяброўства, літаратуру і пра тое, як усё мінае, усё знікае, змяняецца тугой каханне, але ў той жа час нішто не праходзіць бясследна. Апавядальнік, якога клічуць Халед, з'яўляецца аднагодкам рэжыму Кадафі ў Лівіі. Па меры таго, як Халед сталее, атмасфера ў краіне становіцца ўсё больш напружанай. Ён слухае разам з бацькамі і сястрой «забароненыя галасы» на кухні праз радыёпрыёмнік, быццам дзеянне адбываецца ў СССР.

Прачытаў кнігу «The Bleeding Wound: The Soviet War in Afghanistan and the Collapse of the Soviet System» даследчыка Якава Роя. У ёй дэталёва распавядаецца пра тое, як прымалася рашэнне пачаць вайну ў Афганістане і які ўплыў гэтая вайна мела на савецкую армію і грамадства ў цэлым Галоўная думка кнігі: рашэнне аб уварванні ў Афганістан, дзе ўжо ішла грамадзянская вайна, было прынята невялікай групай людзей без папярэдніх кансультацый з экспертнай супольнасцю; вайну ў Афганістане немагчыма было выйграць на полі бою, але савецкая армія ўгразла там на доўгія дзевяць гадоў. Негатыўныя працэсы, якія адбываліся падчас вайны, і працэсы, што сталі яе наступствамі, падрыхтавалі глебу для эпохі Перабудовы, але адначасова і абумовілі распад СССР. Тыя падзеі маглі стаць каштоўным урокам, але, як паказала постсавецкая гісторыя, гэтага не адбылося.

Прачытаў выдатную мастацкую кнігу «Another Country» Джэймса Болдуіна. У ёй распавядаецца пра тое, як хворае грамадства ламае людзей, якія ў ім жывуць, і як гэтыя людзі спрабуюць выратавацца з дапамогай кахання, але гэтае каханне таксама атрымліваецца хворым. 60-я гады ў ЗША, пра якія піша гэты афраамерыканскі аўтар, былі, мяркуючы па ўсім, даволі непрыемным і цяжкім часам: паўсюль панавалі ўзаемная цьмяная нянавісць паміж белымі і чорнымі, боязь уласных пачуццяў, страх перад гомасэксуальнасцю, нуда і абыякавасць.

Прачытаў выдатную кнігу Rights Refused: Grassroots Activism and State Violence in Myanmar Прасэ-Фрымана.

У гэтым навуковым даследаванні апісваюцца асаблівасці палітычнага рэжыму ў М’янме і тое, як розныя групы людзей жывуць пры гэтым рэжыме і супраціўляюцца яму.

Трэд Тут вельмі шмат тэорыі, але таксама ёсць цікавыя этнаграфічныя назіранні. Прасэ-Фрыман даследаваў М’янму з 2004 па 2019 год, а потым, пасля ваеннага перавароту ў 2021 годзе, дадаў у кнігу некаторыя матэрыялы постфактум.

Прачытаў зборнік апавяданняў «Контуры душы» Вінцэся Мудрова. Пры ўсёй павазе да аўтара, я лічу, што гэта другарадная літаратура. Яе нельга назваць дрэннай, але мне не хапіла філасофскай і псіхалагічнай глыбіні, стылістычнай вытанчанасці і гумару. Гэтая кніга выйшла ў 2025 годзе. Да гэтага я нічога ў Мудрова не чытаў. Ужо потым выявілася, што ў яго было як мінімум 11 іншых зборнікаў з апавяданнямі і эсэ. Некалькі з іх я набуду, каб маё стаўленне да аўтара канчаткова сфармавалася. Падазраю, што ён мог проста стаміцца.

Прачытаў «Rules of Estrangement: Why Adult Children Cut Ties and How to Heal the Conflict» Джошуа Колемана — кнігу пра тое, як захаваць сувязь, калі бацькі і дарослыя дзеці аддаляюцца адзін ад аднаго.

Гэта не заўсёды магчыма, але часам атрымліваецца.

Трэд Гэта вельмі мудрая ў сваёй прастаце кніга. У ёй няма ні цудоўных адкрыццяў, ні «супер-пупер» тэхнік. Усё даволі празаічна: калі ты хочаш захаваць адносіны, трэба быць гатовым мяняцца і мірыцца з тым, што табе не падабаецца.

Прачытаў кнігу «Language Brokers: Children of Immigrants Translating Inequality and Belonging for Their Families» Хеён Квон. У ёй расказваецца пра праблемы, з якімі сутыкаюцца мігранты ў ЗША, і пра тое, як іх дзеці спрабуюць ім дапамагчы. Дысклеймер: вы можаце быць не згодны з поглядамі гэтай даследчыцы (а яны, відавочна, левыя), але я думаю, што гэтая кніга ўсё роўна можа быць карыснай і цікавай. Мне яна дапамагла па-новаму зірнуць на рэчы, пра якія я мала задумваюся ў паўсядзённым жыцці.

Прачытаў на англійскай мове працу «The Cultural Animal: Human Nature, Meaning and Social Life» амерыканскага сацыяльнага псіхолага Роя Баўмейстэра. У кнізе расказваецца пра тое, як культура паўплывала на чалавека і як яна працягвае ўплываць на яго кожны дзень.

Трэд Скажу адразу, што кніга мяне крыху расчаравала: Баўмейстэр апісвае ўплыў культуры на шырокі дыяпазон інтрапсіхічных і экстрапсіхічных працэсаў і з’яў, суправаджаючы гэта вялікай колькасцю прыкладаў, але асаблівай глыбіні я не заўважыў.

Прачытаў кнігу «Creating Capabilities: The Human Development Approach» Марты Нусбаўм.

Вядомая мыслярка піша, што ўзровень развіцця краіны нельга ацэньваць выключна паводле эканамічных паказчыкаў, а таксама разважае пра годнасць і пра магчымасці, якія павінны быць у кожнага. Падыход, калі развіццё ўвязваецца толькі з эканомікай, ставіць краіны з прыгнечаным насельніцтвам на высокія месцы ў разнастайных міжнародных рэйтынгах. Гэта становіцца пасланнем пра тое, што клапаціцца трэба толькі пра ВУП.

Прачытаў выдатную кнігу "Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў", якую склалі Зьміцер і Юрась Санько.

Аўтары з вялікай любоўю распавядаюць пра сваю родную вёску з надзвычай багатай культурай і гісторыяй, і выказваюць надзею на яе паступовае адраджэнне. "Той, хто ратуе адно жыццё, ратуе цэлы свет" — так напісана ў Талмудзе (гэтую фразу выбівалі на медалях "Праведнікаў народаў свету"). Некаторыя фізікі лічаць, што наша рэальнасць можа быць часткай субатамнага ўзроўню іншай рэальнасці.

Прачытаў кнігу "The Moral Imagination: The Art and Soul of Building Peace" прафесара Джона Пола Ледэраха. У ёй расказваецца пра тое, як чалавечыя адносіны, маральнае ўяўленне і сіла творчага акта здольныя дапамагчы справіцца з зацяжнымі цыкламі гвалту, што паўтараюцца зноў і зноў Дысклеймер: я лічу падыход Ледэраха вельмі мудрым і цікавым, але ў той жа час, мне здаецца, што ён быў бы непрыдатны ў адносінах да нацыстаў, напрыклад. Часам зло трэба проста перамагчы.

Прачытаў працу "The Party's Interests Come First: The Life of Xi Zhongxun, Father of Xi Jinping" прафесара Джозэфа Тарыгіяна.

У кнізе расказваецца пра жыццё таты цяперашняга старшыні КНР, а таксама пра гісторыю Камуністычнай партыі Кітая, з якой ён быў непарыўна звязаны.

Трэд @UnrollHelper

Прачытаў на англійскай мове "The Hidden Injuries of Class" Рычарда Сеннета. У гэтай кнізе, створанай на аснове шматлікіх глыбінных інтэрв’ю, расказваецца пра тое, чаму прадстаўнікі рабочага класа ў ЗША ў 1970-я гады адчувалі сябе няшчаснымі ў пагоні за поспехам. Дысклеймер: аўтар — чалавек з выразна левымі поглядамі. Апроч іншага (ён філосаф і прафесар сацыялогіі), Рычард Сеннет таксама з’яўляецца адным са стваральнікаў тэорыі ўрбанізму. Я сам лічу сябе класічным лібералам і ведаю, што многія мае чытачы левых не любяць.

Прачытаў на англійскай мове кнігу "Hobos, Hustlers and Backsliders: Homeless in San Francisco" Тэрэзы Гован. У ёй распавядаецца пра дыскурсы, з дапамогай якіх у ЗША тлумачыцца бяздомнасць, а таксама пра тое, як гэтыя дыскурсы ўплываюць на самаўспрыманне бяздомных людзей. Кніга заснавана на пяцігадовым палявым даследаванні і атрымала шэраг узнагарод.

Гован — дзіўная асоба. Яна зарабляла на жыццё ігрой на музычных інструментах на вуліцы, жыла ў сквотах — самавольна сялілася ў пустых будынках — і пакутавала ад наркатычнай залежнасці.

Прачытаў на англійскай мове цікавую кнігу "Of Boys and Men" сацыёлага Рычарда Рыўза. У ёй апісваюцца праблемы сучасных хлопчыкаў і мужчын, якія былі выкліканы структурнымі зменамі ў эканоміцы і эмансіпацыяй жанчын.

Аўтар прапануе шэраг змен, якія павінны ім дапамагчы Рыўз лічыць, што праблемы хлопчыкаў і мужчын маюць структурны, а не псіхалагічны характар. Яны правальваюцца ў школе і каледжы, таму што існуючая сістэма адукацыі ставіць іх у нявыгаднае становішча.

Прачытаў на англійскай мове выдатную кнігу "Thought Reform and the Psychology of Totalism" амерыканскага псіхіятра Роберта Ліфтана.

Гэта навуковае даследаванне афіцыйнай праграмы "szu-hsiang kai-tsao" па прымусовай змене чалавечай асобы, якая ажыццяўлялася ў маоісцкім Кітаі. Спачатку будуць агульныя звесткі, потым апісанне праграмы, а потым кароткая гісторыя пераўтварэння аднаго са зняволеных.

Вялікую частку кнігі займае падрабязнае апісанне анамнезу і мінулага людзей, якіх Ліфтан даследаваў (гэта ўплывала на рэзільентнасць), але я гэта апушчу.

Прачытаў на англійскай мове кнігу "The Last Utopia: Human Rights In History" гарвардскага прафесара права і гісторыі Самюэля Мойна. У ёй ён выкладае альтэрнатыўны погляд на гісторыю канцэпцыі правоў чалавека.

Тэма спецыфічная, але я спадзяюся, што гэта кагосьці зацікавіць Асноўны тэйк Мойна: канцэпцыя правоў чалавека, якая, як лічыцца большасцю спецыялістаў, развівалася паступальна і каранямі сыходзіць у глыбокае мінулае, насамрэч сфармавалася толькі ў 70-х гадах 20 стагоддзя.

З больш традыцыйным поглядам можна азнаёміцца ​​вось у гэтай кнізе.

Прачытаў на англійскай мове выдатную кнігу "The Anxious Generation" Джонатана Хайдта. У ёй распавядаецца пра тое, як істэрыя наконт бяспекі ў рэальным свеце і інфармацыйныя тэхналогіі прывялі да глабальнай перабудовы дзяцінства, у выніку якой моладзі была прычынена вялікая шкода Структура трэда спусцістая: яго сутнасць будзе схавана дзесьці ў сярэдзіне, а высновы, рэкамендацыі і бонус будуць у канцы

Недзе з 2010 года ў ЗША і ва ўсім астатнім свеце назіраецца істотны рост дэпрэсій і трывогі сярод пакалення зумераў (і ў багатых, і ў бедных)

Завяршальны трэці трэд па кнізе "No enemies, No hatred" Лю Сяобо. У ім будзе расказана пра некаторыя тэмы з яго эсэ: злы некралог на смерць пісьменніка Ба Дзяня, агрэсіўны кітайскі нацыяналізм, зямельная рэформа, рабства, The Democracy Wall Movement, Канфуцый


Лю моцна крытыкуе калектывізацыю пры Мао Дзэдуне, піша пра жудасны голад і пакуты, якія перажылі сяляне. Там сітуацыя была яшчэ горшая, чым у СССР, таму што ў кітайцаў не было амерыканскай дапамогі, а нас яны літаральна выратавалі ў 20-я гады

Літаратуразнаўча-сацыялагічны трэд аб тым, як у Кітаі пасля смерці Мао Цзэдуна адбылося сэксуальнае разняволенне, а потым КПК узяла пад кантроль гэты працэс, выкарыстоўваючы яго ў сваіх інтарэсах, і пачала разбэшчваць грамадства

Мне гэта падалося цікавым) Тлумачэнне: я чытаю зараз вельмі крутую кнігу кітайскага дыcідэнта і вяду канспект, але потым, калі справа даходзіць да трэда, то звычайна шмат цікавага апускаецца з-за недахопу месца. Таму было прынята рашэнне некаторыя моманты асвятліць асобна