اوکراین گیت و جنگِ عموها؛ آیا گذار بدون افول ممکن است؟
#رشته_توییت
#رشته_توییت
1-درجریان مراسم تشییع قاسم سلیمانی،دختر او انتقام پدرش را از«عمو»هایی طلب کرد که بعضا حتی زبان فارسی را هم بلد نیستند:نصرالله، اسد و دیگران.
پس از سقوط هواپیمای اوکراین نیز یک شبکه سایبری فعال در توئیتر از جاستین ترودو به خاطر نقشش در روشن شدن حقیقت به شکل«عمو ترودو» تجلیل کرد.
پس از سقوط هواپیمای اوکراین نیز یک شبکه سایبری فعال در توئیتر از جاستین ترودو به خاطر نقشش در روشن شدن حقیقت به شکل«عمو ترودو» تجلیل کرد.
2- این چشم دوختن به دست «عمو»های خارجی، صرفنظر از اینکه هم بخشی از یک جنگ پیچیده نیابتی در ساخت قدرت با ابزارهای تبلیغتیست و هم نشانۀ زوال اعتقاد و اعتماد به اقتدار حاکمیت،در امتداد نگرانیای قرار داد که در تحلیل شرایط پس از آبانماه به آن اشاره کردم :آیا گذار بدون افول ممکن است؟
3- در آن تحلیل(رشته توییت 90تایی)، جنگ نیابتی قدرت در ایران را حول یک دوگانۀ «محور مقاومت-محور سازش» تبیین کردم، جنگی که به میانجی روی دادن در عصر ارتباطی نوین(اینترنت و شبکههای اجتماعی) سرنوشت ما را از سرنوشت «گذار با مشخصات چینی» و «گذار با مشخصات روسی» کاملا متمایز کرده است.
4- در «گذار با مشخصات چینی»، ساخت قدرت به دلیل وجود عنصری حیاتی به نام «حزب» از یک انسجام درونی برخوردار بود و این امر منجر شد تا جنگ داخلی قدرت، به لایههای اجتماعی منتقل نشود. به میانجی این ویژگی، چین توانست بدون گسیختگی سرزمینی و فروپاشی ساختار سیاسی و زوال حاکمیت ملی/
/ و پیدا شدن سروکله «عمو»های خارجی، به نظم جهانی مبتنی بر گردش آزاد سرمایه بپیوندد و در فاصلهای کوتاهتر از صنعتیشدن آلمان و ایالات متحده، به قدرت اقتصادی دوم جهان تبدیل شود.
5- در «گذار با مشخصات روسی» اما از آن حیث که مفصلبندی اجتماعی بر اساس یک ایدئولوژی زوال یافته و موقعیت ژئوپولیتیک(پیوند با اروپا و وجود جمهوریهای خرد و ریز) مثل یک «قوری چینی بندزده» بود، حزب نتوانست به مثابه نیرویی با مرکز ثقل بالا عمل و از سرریز جنگ قدرت الیگارشیک/
/ به بدنه جامعه جلوگیری کند و مانع در رفتن شیرازۀ سرزمینی و سیاسی شود، لذا مجبور شد برای ادغام در نظم جهانی، تن به فروپاشی ساختار سیاسی دهد، هرچند از پس از فروپاشی تا کنون نیز الیگارشهای نظام قبلی قدرت را در اختیار دارند.
6-بعد از آبانماه،به تمایز«گذار با مشخصات ایرانی»از هر دو تجربه چینی و روسی اشاره و پرسیدم آیا جنگ قدرت الیگارشیک کنونی ما که تمام اجزاء و لایههای جامعه را بشکلی بازگشت ناپذیر درگیر و«شرطی»کرده،آیا پس از اعراضات،به نفع یکی از طرفین مغلوبه خواهد شد و فرآیند گذار تسریع میشود یاخیر؟
7- فرآیند «گذار با مشخصات ایرانی» اما به دلیل حضور ایران در یک کشمکش فراسرزمینی با قدرتهای منطقهای و جهانی(مسئلهای که ریشه آنرا در عصر حاضر باید در نظم جهانی مقطع جنگ سرد و انقلاب 57 و در بُعدی تاریخیتر در احیای دوئل عهد صفوی و عثمانی و پروژه دولت-ملتسازی جستجو کرد)،/
/پیچیدهتر از آنست که کنترل آنرا بتوان به صرف راهاندازی یک سازوکار تصمیمگیری جدید(راهاندازی شورای سران با هدف برقراری موازنه بین منافع همه مدعیان قدرت)،سازماندهی ارتشهای سایبری دوقطبیساز جهت هدایت/تحریک افکار عمومی و چند رسانه در اختیار گرفت.
8-بلافاصله پس از اعتراضات،تحرکات دیپلماتیک وموضعگیریهای روحانی(دستور پیوستن به WTO،فشار برای تصویبFATF،توافق با ژاپن درباره حضور در خلیج فارس و ...)، به وضوح نشاندهنده تلاشش برای تبدیل کردن آبانماه به اهرمی جهت هژمونیک شدن در جنگ الیگارشیک قدرت آینده بود،/
/ آنهم با توجه به آنکه «شورای سران» موقعیت او را در ساخت قدرت کنونی مستحکمتر کرده بود.
9- به موازات تحرکات او برای زمینهسازی مذاکره و توافقی با غرب که او را به برندۀ جنگ قدرت تبدیل کند، دومینوی حوادث منطقهای در لبنان و عراق نشان داد کار سختتر از آنست که بتوان تنها با برگ شورای سران و اهرم فشار «افکار عمومیِ تحریک و هدایتپذیر» در شبکههای اجتماعی/
/که پس از حوادث آبانماه، تنها چیزی که میتوانست آرامش کند، یک عکس با ترامپ بود، از سد ایدئولوژیکی که مانع هرنوع تغییری بود، عبور کرد.
10-مسئله«گذار با مشخصات ایرانی»به واسطه تحرکات منطقهای ج.ا،نمیتواند به تنهایی با تغییر مولفههای داخلی(شورای سران،شرطیسازی افکار عمومی و...) محقق شود، بلکه در کنار این متغییرهای داخلی، «گذار» مستلزم یافتن راهکاری استراتژیک در بازتولید مناسبات جدید در منطقه و جامعه جهانیست.
11- سران جمهوری اسلامی به تازگی(از یکی دو سال قبل) و هم اکنون دیگر به شکلی بسیار مکرر و موکد از تعریفی نوین از نقش منطقهای و بینالمللی خود سخن میگویند:« ج.ا به عنوان قدرتی در منطقه غرب آسیا».
12-تامل در تمایز این تعریف جدید که به شکلی پُررنگ در ادبیات سران جمهوری اسلامی جایگزین «ج.ا به عنوان قدرتی در خاورمیانه» شده است، میتواند چشمانداز تحولات راهبردی ایران در بُعد خارجی را نیز در کنار تعریف سازوکارهای نوین تصمیمگیری در داخل، تا حدی برای ما روشن کند.
13- عبارت «ج.ا به عنوان قدرتی در منطقه غرب آسیا» به وضوح از بار ایدئولوژیک کمتری نسبت به عبارت «ج.ا به عنوان قدرتی در خاورمیانه» برخوردار است، مضافا که با تغییر راهبردی از «خاورمیانه» به «آسیا»، جایگاه ایران را از یک قدرت «جنبشی-انقلابی» به سمت یک «دولت-ملت» سوق میدهد.
14- ج.ا عملا با اضافه کردن یک گزینه جدید به دکترین منطقهای قبلی خود(قرار دادن کارت بازیای با نام «قدرت غرب آسیا» در کنار کارت سابقِ «قدرت خاورمیانه»)، از حیث راهبری میکوشد خود را از یک تنش پُررنگ دو قطبی با اسرائیل خارج و جبهۀ جدیدی برای بازی بسازد: تعامل با عربستان و ترکیه.
15-اگر سعی کنیم در چشمانداز تاریخی تنش ایرانی و عثمانی به دکترین «قدرت غرب آسیا» نگاه کنیم، تشخیص سه تحول استراتژیک که در آینده میتواند محور مذاکرات و توافقات منطقهای و جهانی و همچنین مکمل تغییرات داخل باشد چندان دشوار نیست.
16- در منطقه غرب آسیا، سه کشور قویِ ایران، ترکیه و عربستان، در تلاش برای افزایش نفوذ همهجانبۀ خود در سه کشور ضعیف عراق، سوریه و یمن هستند.
17- دو ماه قبل ترکیه در توافق با آمریکا و درسکوت جامعه جهانی، با ارتش منظم به خاک سوریه لشگرکشی کرد تا به نفو خود در سوریه ماهیتی مادی و فیزیکی ببخشد. اکنون با مصوبه پارلمان عراق درباره خروج آمریکا (یادمان نرود که آمریکا از پیش چنین قصدی داشت)،/
ایران نیز میکوشد با توجه به سرمایهگذاریهای سیاسی-فرهنگی خود در عراق (راهاندازی حشدالشعبی و راهپیمایی اربعین) نفوذ خود را در بخشهای شیعهنشین عراق تثبیت کند.
18-پایداری نفوذ ایران مستلزم رضایت ترکیه و عربستان است. ترکیه با توجه به عدم مخالفت ایران با حضورش در شمال سوریه، بعیدست با نفوذ ایران در عراق مخالف باشد. میماند عربستان که در جنگی فرسایشی در یمن و به واسطه حمایت ایران از حوثیها گیر کرده است.
19-اگر ایران و عربستان بتوانند در خصوص شکل و شمایل و ابعاد نفوذشان در عراق و یمن به توافقی دست یابند، میتوان از تحقق رژیم منطقهای جدیدی در «غرب آسیا» سخن گفت. نکته اما در آنجاست که ایران برای موفقیت در بازی «قدرت غرب آسیا» شدن که شرط تحقق آن خروج آمریکا از عراق است، /
/ باید در موازنه قدرت ژئوپولیتیک، عربستان را در مسئله یمن راضی کند و بدین منظور ناچارست در مقام «قدرت خاورمیانه» بودن، از اهرم و کارت بازیاش در جنبشهای مقاومت، اینبار نه از طریق حمایت بلکه از طریق عدم حمایت سود ببرد.
20-در دکترین«قدرت غرب آسیا»،دشمنی ایران با اسرائیل از بین نخواهد رفت،اما شکل این دشمنی در بستری از تعاملات درچهارچوب روابط نرمال بینالملل تعریف خواهد شد و ازحالت یک دوقطبی حاد بین ایران و اسرائیل خارج و آنرا در چهارچوب یک تنش با سمت و سوی دیپلماسی عمومی و...بازتعریف خواهد کرد،/
/ چیزی شبیه شکل دشمنی ترکیه با اسرائیل که در پشت آن نوعی دعوای نوعثمانیگری و نه صرفا یک دعوای ایدئولوژیک نهفته است.
21- تاکید مقامات ایران بر لفظ «قدرت منطقه غرب آسیا» را بگذارید کنار مصوبه پارلمان عراق برای خروج آمریکا از این کشور و تعبیری که از این مصوبه به عنوان «انتقام سخت واقعی» در رسانههای داخل ارائه شد. /
/
بیتردید این لفظ، سیگنال مثبت ایران برای حلوفصل بحرانهای منطقهای خواهد بود که شرط تحقق آنرا افزایش نفوذ خود در عراق در مقابل دادن امتیاز به عربستان در یمن میداند.
بیتردید این لفظ، سیگنال مثبت ایران برای حلوفصل بحرانهای منطقهای خواهد بود که شرط تحقق آنرا افزایش نفوذ خود در عراق در مقابل دادن امتیاز به عربستان در یمن میداند.
22-سران ج.ا،درموضعگیری پس از عملیات عین الاسد،به وضوح برمهمترین مطالبه خود یعنی خروج آمریکا(بخوانید افزایش نفوذ ایران)تاکید کردند و این را میتوان یکی از محورهای مذاکره احتمالی دانست که دراین مورد مشخص،موافقت ایران باتغییر معادلات در یمن میتواند بعنوان اهرم امتیازگیری استفاده شود.
23-به این معنا،تغییر دکترین از«قدرت خاورمیانه»به«قدرت غرب آسیا»،تعریف جدیدی هم از حیث ژئوپولتیک و هم از حیث ژئواستراتژیک به مفهوم «خاورماینه»و «غرب آسیا»خواهد داد:
/
/
/ منطقه جدیدی که سه کشور قوی درحال رقابت برای افزایش نفوذ در سه کشور ضعیف هستند و روابطشان با اسرائیل نیز درچهارچوب یک «دولت-ملت» تعریف میشود، نه یک «جنبش».
24-در اینجا ضروریست قبل از پرداختن به فاجعه هواپیمای اوکراین، به تنش ساختاری ج.ا. که هم اکنون منجر به اتخاذ یک هویت دوپاره در بُعد منطقهای شده اشاره کنم:
تنش مفهومی«غرب آسیا-خاورمیانه و محور مقاومت» را به یک معنا،باید در امتداد همان تنش«نهضت- حکومت»،«ایرانی-اسلامی»و... دانست.
تنش مفهومی«غرب آسیا-خاورمیانه و محور مقاومت» را به یک معنا،باید در امتداد همان تنش«نهضت- حکومت»،«ایرانی-اسلامی»و... دانست.
25-این تنش خود را در تمامی شئون ساخت قدرت پس از انقلاب نشان داده است: دوگانه ارتش-سپاه، دوگانه نهادهای انتخابی-نهادهای انتصابی، دوگانه اصلاحطلب-اصولگرا،دوگانه برجامیان-دلواپسان، دوگانه محور مقاومت-محورسازش و حالا دوگانه قدرت غرب آسیا-قدرت خاورمیانه.
26-همین تنش ساختاری بین یک «دولت-ملت بودن» یا یک «انقلاب-نهضت بودن» است که از قضا راه را برای بالاگرفتن یک جنگ نیابتی در داخل و بازگرداندن این جنگ به درون منطقه فراهم کرده است و حالا همین تنش ساختاری باید با وارد کردن یک کارت جدید، در مسیری معکوس به جمع شدن جنگ نیابتی منجر شود.
27- بخشی از ج.ا خواهان آنست که با رفتن در نقش یک «حکومت» خود را به عنوان یک «دولت-ملت» در «منطقه غرب آسیا» معرفی کند و بخش دیگر خواهان آنست که کماکان در نقش یک «نهضت» باقی بماند و با یارگیری از جریانات منطقهای، خود را یک «مقاومت» در «منطقه خاورمیانه» معرفی کند.
28-بنظر میرسد با تاکید موکد اخیر سران ج.ا. بر اینکه ایران یک «قدرت در منطقه غرب آسیا» است، سیگنالی به جامعه جهانی ارسال شده که میتوان این برداشت را از آن کرد که علاوه بر تعیین سازوکارهای جدید تصمیمگری در داخل، ایران در بُعد منطقهای نیز در تعریف مفهوم «مقاومت» آماده تغییرات است.
29-واکنش موشکی ایران نیز میتواند موید هر دو سیگنال یا هر دو دکترین باشد.
اینکه ایران یک عملیات نظامی را به شکلی رودررو با آمریکا انجام داد و مسئولیت آنرا برعهده گرفت، به یک معناهم حامل این پیام بود که /
اینکه ایران یک عملیات نظامی را به شکلی رودررو با آمریکا انجام داد و مسئولیت آنرا برعهده گرفت، به یک معناهم حامل این پیام بود که /
/ ج.ا خود را یک «حکومت» درچارچوب نظم جهانی و مبتنی بر قواعد «دولت-ملت» در غرب آسیا میداند و هم موید اینکه کماکان یک جنبش مقاومت در منطقه خاورمیانه است
30-تا اینجای کار،ج.ا میتوانست کماکان موقعیت نه جنگ-نه مذاکره را با ادامه بازی در قامت ژانوسی از «حکومت-نهضت» یا «قدرت غرب آسیا-قدرت خاورمیانه» ادامه دهد. اما رسوایی و تراژدی هواپیمای اوکراین، به نظر میرسد معادلات را عوض کرده است.
31- واقعه تراژیک منهدم کردن هواپیمای مسافربری خطوط هوایی اوکراین با موشک و سپس پنهان کردن آن، به تلاشها برای مذاکره که به نظر میرسید پس از حمله آمریکا به سلیمانی تا مدتها ناممکن است، شتابی فزاینده داد و کفۀ معادلات داخل را نیز مجددا به نفع محور طرفدار مذاکره سنگین کرد.
32-کمکم میتوان منظور توئیت ترامپ درشامگاه عملیات عینالاسد را فهمید:«همه چیز عالیست».
بعیدست او درجریان اصابت یک موشک به یک هواپیمای مسافربری اوکراین نبوده باشد و این یعنی چرخش تمام معادلات به نفع او،بدون آنکه نیاز باشد درپاسخ به عملیات موشکی سپاه،دست به عملیاتی متقابل بزند.
بعیدست او درجریان اصابت یک موشک به یک هواپیمای مسافربری اوکراین نبوده باشد و این یعنی چرخش تمام معادلات به نفع او،بدون آنکه نیاز باشد درپاسخ به عملیات موشکی سپاه،دست به عملیاتی متقابل بزند.
33-مسئله اما فقط یک بحران فزاینده بینالمللی نیست، بلکه مسئله تغییر موازنه قوا در داخل نیز هست. برای درک تبعات داخلی این واقعه باورنکردنی، مقایسه چهره و چیدمان تصویر فرمانده هوافضای سپاه در کمتر از 72 ساعت، گویای همه چیز است:
/
/
/ پرچمهای گروههای موسوم به «محور مقاومت» برچیده شد، و فرماندهای که 72 ساعت قبل به شکل «امری» دستانش را در هوا تکان میداد، دست به رگ گردن برد و عذرخواهی کرد.
34- فاجعه هدف قراردادن هواپیمای مسافربری با موشک سپاه، فضای جنگ نیابتی در افکار عمومی را نیز تغییر داد.شبکه هواداران جناحی که با «گذار با مدیریت روحانی» مخالف است، به شدت دکوراژه شد و شیرازهاش با توجه به توجیهناپذیر بودن پنهانکاریِ فاجعه از هم پاشید./
/ از آنسو، شبکه هواداران «گذار با مدیریت روحانی» که برخی از آنها ژست «براندازم» و مخالفت با کل نظام را هم دارند به شدت فعال شد و فضا را تسخیر کرد.
35-شایدتا مدتها نفهمیم«مخالفان گذاربا مدیریت روحانی»،چگونه برگ برنده خوددر معادله قدرت را که با مراسم تشییع بدست آورده بودند،با آفریدن فاجعه هوایی،درکمتر از 3روز از دست دادند و ناچارشدند از موقعیت تهاجمی به موقعیت تدافعی تغییر آرایش بدهند،اما یک چیز کموبیش حتمی به نظر میرسد:
36-واقعه هواپیمای اوکراین،آنهم بلافاصله پس از آنکه معلوم شد حتی تندروترین نیروهای ج.ا نیز تمایلی به جنگی تمام عیار با آمریکا ندارند وحاضرند درقبال خروج از عراق،سیگنال کاهش تنش ارسال کنند،درتکمیل موجی که در آبانماه به پاخاست،راهی جز مذاکره را پیشروی راس ج.ا و رهبری آن قرار نمیدهد.
37-بدیهیست، آمریکا و متحدانش در غرب،به میانجی واقعه هواپیمای اوکراین،از خطر برنامه موشکی ایران برای امنیت جهانی سخن خواهند گفت و این واقعه با توجه به ابعاد بینالمللی و برانگیختن افکارعمومی جهانی، یک بحران فزاینده را در برابر هرشکلی از مقاومت دربرابر مذاکره به همراه خواهد داشت.
38-«اوکراین گیت»، از نظر من یک شتابدهنده تاریخی در فرآیند گذار ایران به نظم جهانی خواهد بود، درست همانطور که فاجعه اتمی چرنوبیل به «گذار با مشخصات روسی» شتابی فزاینده داد.به یک معنا «مشخصات ایرانی» آن گذار وقایع آبانماه به تنهایی نبود، بلکه فاجعه هوایی مکمل آن بود.
39-وقوع این فاجعه به یک فیلم علمی-تخیلی شبیه است که در بستر واقعیت روی داده.از این رو آنرا به یک معنا دست پنهان تاریخ میبینم که انگار برگی از سرنوشت ما را رقم زد؛زوری که طی روزهای آتی روشن خواهد شد که آیا ما را به درون تاریخ هول میدهد یا برای دههها از تاریخ محو خواهد کرد.
40-به خانوادههای داغدار از صمیم قلب تسلیت میگویم، و از محضرشان به خاطر اجبار به نوشتن این تحلیل عذرخواهی میکنم.
تحلیل با ابراز احساسات فرق دارد و امیدوارم ایشان جسارت مرا ببخشند.
پایان
تحلیل با ابراز احساسات فرق دارد و امیدوارم ایشان جسارت مرا ببخشند.
پایان
