Hoxe quero levarvos a un momento moi pouco coñecido do noso pasado para o gran público, a unhas intrigantes estruturas que encheron a Europa do III e II milenio a.C. e como en Galicia se preservou, de xeito único, unha delas ata hoxe.
👇🏻
Acostumados á monumentalidade dos castros, non somos moi conscientes de que a Prehistoria está por todas partes en Galicia. Miles de aldeas invisibles, agachadas baixo os agros, feitas en madeira. Moitas delas atópanse cando se fan as autoestradas.
E moito máis antigas.
Coñecinas en 2010, nunha conferencia da arqueóloga Bea Comendador, que presentou unhas curiosas estruturas atopadas nos últimos anos en Galicia. Cabanas de forma navicular, todas de hai uns catro mil e pico anos. E coa mesma medida: 11x4 metros.
Estas estruturas cuspidiñas entre si aparecían por todo o país. Ás veces tiñan divisións internas, lumes: parecían grandes cabanas residenciais. Chegaban ata a Idade do Bronce.
Co tempo foron aparecendo máis destas estruturas, e algunhas con maiores dimensións, chegando aos 20 metros de longo. Pero detrás desas medidas tan precisas e desa forma tan marcada hai un complexo universo cultural que se nos escapa.
Pero esas cabanas tan misteriosas rapidamente se revelaron como o que eran: restos en negativo dun tipo de hábitat frecuente na Europa occidental, sobre todo atlántica: as ‘longhouses’.
Sempre que se nos fala da globalización actual eu escacho da risa.
Na Península constátanse (nestes momentos) sobre todo na zona atlántica galega e na Meseta. Neste estudo céntranse, xa para unha data tardía (Bronce final - Ferro I), en varias da meseta e unha galega.
Pero as ‘longhouses’ galegas son un exemplo de como funciona moitas veces a ciencia: conectando puntos, relendo espazos e reinterpretándoos cos novos coñecementos.
E vouvos contar por que.
En 2012 visitei un lugar alucinante: Adai, preto de Lugo. Alí xuntábanse toda unha serie de curiosos monumentos. Había un dolmen, unha chea de petróglifos, un misterioso recinto circular agachado no bosque (mirade a foto), e outra curiosa estrutura.
Todo aquelo era un misterio.
Ninguén sabía que raio era ese recinto circular, chamado ‘O castrillón’. Os arqueólogos dicían que non parecía, desde logo, un castro convencional. Estaba situado rarísimo, nunha ladeira, e era moi pequeno. Pero non se daba chegado máis alá.
Poucos anos despois comezaron a localizarse moitos recintos similares, e algúns se escavaron e se obtiveron datacións. Son os famosos ‘henges’ ou ‘rodas’ en galego.
Recintos cultuais e/ou funerarios do Bronce. Con paralelos nas Illas Brítánicas.
Aparecen agora como cogumelos.
Pero en 2012 o Castrillón de Adai apenas tiña paralelos. Era un exemplo case aillado!
Hoxe, pendente de que se constate arqueoloxicamente, todo parece indicar que pode ser un destes henges. O cal o fai moi interesante polo que ten ao carón.
Ai, o que ten ao carón.
Agachada de aquela (2012) no bosque, estaba o petróglifo máis grande e enigmático de todos. Unha especie de estrutura navicular, con furados gravados na rocha conectados entre si. No interior, observábase outra estrutura case cadrangular, presidida por outra pía.
Baseándose en paralelos e indicios, os investigadores M. Santos e Marco G. Quintela, que traballaban sobre os espazos sagrados na Idade do Ferro, avanzaron a hipótese de que podía tratarse dalgún santuario do tempo dos castros, pero que procedía mesmo dun tempo anterior.
Pero en 2016, outros investigadores (Pablo Vázquez, Pilar Prieto e Francisco N. Jato) revisaron os datos, consultaron memorias inéditas en Patrimonio que falaban de moitas longhouses escavadas, e procesaron a cerámica.
Si, había centos de anacos de cerámica arredor en Adai.
E aquí apareceu o alucinante. A cerámica era de carácter funerario e cerimonial e remontábase á metade do II milenio a.C., cunha segunda fase no Ferro I.
E este petróglifo era outra cousa: o único negativo en pedra dunha ‘longhouse’ en toda a Península Ibérica.
Un monumento.
Os investigadores dixitalizaron o monumento, recreárono. Decatáronse de que pola súa posición e inclinación non era ‘arquitectura doméstica’. Estaba rodeado de cerámicas especiais, cun henge nas proximidades, labráronse petróglifos na Idade do Ferro.
Durou máis de mil anos.
Parécevos raro? Mirade isto. Este centro cultual e funerario comezou hai máis de mil anos, nunha sociedade totalmente diferente á actual. E seguen as obras.
O traballo foi publicado na revista Gallaecia e é un exemplo de como a investigación científica se está a construír todo o tempo, e que algo tan aparentemente ‘morto’ como o pasado pode mudar grazas ao investimento en ciencia.
Hai obxectos que son vectores da historia, testemuñas únicas de momentos críticos, e que portan emocións con eles. En #Pontevedranotempo temos un moi especial: a bandeira da Sociedade de Agricultores de Salcedo.
A bandeira é unha encrucillada de sentidos. Por unha banda, permítenos contar a vibrante historia do nacemento do movemento agrarista nas comarcas pontevedras a finais do XIX, e que no propio concello pontevedrés, en parroquias como Salcedo e Lérez tivo moita forza.
Fronte a tópicos, o agrarismo -a organización social e política dos agricultores- nace a partir da expansión económica do campo galego, non do atraso: é xente que exportar, que toma consciencia do seu poder e quere influír no seu destino.
Curiosear nas fotografías que fixo Thurston Thompson en 1866 da catedral de Santiago e o seu contorno permítenos observar un detalle: como esa data, case a metade do XIX, é MOI antiga. O mundo que vemos aí procede de máis atrás. E nótase en todo tipo de detalles.
Primeiro, algo moi curioso. Nesta edición dunha escolma das súas fotos editada en Londres en 1868 observade como a Mateo aínda se lle designa polo seu nome en galego. Cando o pórtico colla gran sona pasará a ser Maestro. Pero aínda non estamos aí.
Algunhas fotos permiten achados sorprendentes. Como a presenza da Fons Mirabilis, a mítica fonte medieval dos peregrinos que aparece no Códice Calixtino, situada ao carón da porta do pazo de Xelmírez. Hoxe está no claustro da catedral. Mirade esoutro ángulo. Non é doada de ver!
Este vindeiro domingo celébrase a Ofrenda do Reino de Galicia na catedral de Lugo. Pero non sei se sabes se que alí, vinculado a ese ritual, viviuse un curioso episodio que conecta a monarquía inglesa co reino de Galicia. E que aínda hoxe podemos ver.
A principios de maio de 1719 entraron un Lugo un grupo de cabaleiros que viñan de incógnito. O Capitán Xeral do reino de Galicia advertira por carta ao concello e o cabido da chegada dunha personaxe, con nome en clave, o 'cabaleiro de Connock'. Viaxaba cun séquito reducido.
O cabaleiro de Connock era o nome en clave de nada menos que Xacobe III de Inglaterra e VII de Escocia, o 'Vello Pretendente'. Viña acompañado de parte do seu Estado maior. Moveuse esa primavera entre varias cidades galegas, na retagarda dunha operación militar. Á espera.
Máis ou menos nestes días, no ano de 1147, o burgo de Faro, logo coñecido como A Coruña, viu aparecer unha flota inmensa. Era os barcos da Segunda Cruzada, que partira do porto inglés de Darmouth uns días antes. Nunha das crónicas deses días temos un dato ben intrigante.
Temos dúas crónicas de cruzados que dan conta das súas accións en Galicia e a súa peregrinación á catedral. A fonte máis coñecida é a dun destes guerreiros, Osbernus ou Osborne, que describe a principal acción desa campaña: a conquista de Lisboa en apoio a Afonso Henriques.
Pero imos centrarnos na visita a Faro, á Coruña, que describe Osborne. Nela entrecrúzase de xeito moi singular a realidade e a tradición oral. Por exemplo, fala dunha misteriosa ponte de 24 arcos que o mar vai desvelando pouco a pouco.
Even today, the hill of the ancient oppidum play a central role in the biggest Galician town, Vigo. Despite the fact that most of the hillfort of O Castro has been destroyed by a 17th century fortress, excavations have uncovered some intriguing structures.
#HillfortsWednesday
The old pictures of one of the largest hillforts of Gallaecia are simply stunning. You can see here the stone walls of the 17th fortress in the top. But in the slope, the well preserved Iron Age terraces and even ramparts!
#HillfortsWednesday
Excavations focused in the western slope, where a Late Iron Age and Roman occupation was unveiled. A lot of imported artifacts were found but also some interesting evidence of a workshop or another non domestic activities.
#HillfortsWednesday
No cruceiro norte da catedral de Ourense, na porta de subida á torre, enfronte da capela do Santo Cristo, atópase o que é un dos programas iconográficos máis enigmáticos da arte medieval galega. Unha batalla iniciática que abraia.
A pouco que un se fixe mirará algo estraño. Hai unha porta románica cun tímpano enriba, pero por riba unha especie de óculos dos que sobresaen enigmáticas figuras ata unha gran altura. Son aberturas da escaleira de caracol que sube ata o tellado.
Sobre a porta, a imaxe xa nos dá unha clave do que pode pasar: é Daniel no foxo dos leóns. De algún xeito, estanos avisando de que se pasamos esa porta imos estar rodeados de múltiples perigos e sen ningunha defensa.
Só nós fronte o descoñecido.